Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Zespoły rezydencjonalne

Zamek Lubomirskich. Fot. Tadeusz Poźniak
Pałac Letni Lubomirskich. Fot. Tadeusz Poźniak
Dworek Piątkowskiego przy ul. Reformackiej
Dworek Skrzyńskich przy ul. Unii Lubelskiej
Pałacyk Burgallera przy ulicy Zamkowej
Dworek Liwów przy ul. Dąbrowskiego
Pałac Jędrzejowiczów w Staromieściu
Dworek (ul. Jałowego z 1876 r.) zaprojektowany przez Józefa...
Dwór w Załężu, rozbudowany przez Tadeusza Stryjeńskiego (1882 r.)
Resztówki zabudowań dworskich - folwarcznych w Zwięczycy - spichlerz...
Dwór rodziny Gumińskich - dawnych właścicieli Zalesia wybudowany w 4...

Terminem "zespoły rezydencjonalne" obejmujemy budynki, zespoły budynków, które posiadały charakter reprezentacyjny i najczęściej były siedzibami właścicieli większych posiadłości, najczęściej ziemskich. Głównemu budynkowi (zamek/pałac/dwór/dworek) towarzyszyły najczęściej obiekty pomocnicze/gospodarcze (oficyny/stajnie/wozownie itp.). Specyfika Rzeszowa, rozwijającego się poprzez wchłanianie okolicznych wsi, które w swoich historiach były siedzibami dworów, spowodowała, że w granicach miasta istnieje szereg różnego rodzaju przykładów architektury rezydencjonalnej. Główny przykład do Zamek. Następne to siedziby mniejszych posiadaczy ziemskich lokowanych w granicach miasta z k. XIX w. Pozostałe są właściwe dla włączonych miejscowości (Staromieście, Załęże, Słocina, Zalesie, Zwieńczyca, Przybyszówka).

Genezę rzeszowskiego zamku możemy prześledzić od działalności Mikołaja Spytka Ligęzy. W szeregu inwestycji podjętych przez Spytka było umocnienie miasta i budowa zamku. Ta ostatnia rozpoczęła się w k. XVI w. na południe od miasta adaptując istniejący w tym miejscu korzystny układ wodny. Już w 1620 r. Mikołaj podjął przebudowę zamku w typie palazzo in fortezza. Powstały umocnienia ziemne, wały, bastiony w obowiązującym wówczas systemie nowowłoskim. Spytek umiera w 1637 r. nie ukończywszy swego zamierzenia.

Następnymi właścicielami Rzeszowa stali się Lubomirscy. Pierwszy z nich Jerzy Sebastian z czasem osiadłszy w Łańcucie zapewne nie inwestował w rozwój rzeszowskiej warowni. Natomiast jego syn Hieronim August ustanowił Rzeszów swoją rodową siedzibą i dbał o jego dobrobyt. On też rozbudował i umocnił zamek. Prace były prowadzone od 1682 r. wg projektu Tylmana z Gameren. Początkowo prowadził je Piotr Bellotti, a następnie jego syn Jan Chrzciciel. Powstała fortyfikacja w typie holenderskim na planie czworoboku z założeniem ogrodowym. Właściwy budynek zamku był obiektem na planie czworoboku z piętrowymi skrzydłami. Do zamku prowadziła, wybudowana na osi zachodniego skrzydła, piętrowa brama.

Ostateczny kształt nadał zamkowi Karol Henryk Wiedemann, architekt i inżynier wojskowy. Prace nastąpiły po pożarze jaki strawił zamek pod koniec XVII w. Wiedemann nadzorował inwestycję od k. l. 20 XVIII w. do ok. poł. XVIII w. Zakres przeprowadzonych prac ilustruje plan wykonany przez samego architekta w 1762 r. Ten niezwykle cenny dokument przedstawia nam całe miasto z dokładnie rozrysowanym układem przestrzennym jego zabudowy. Wynikiem działania Wiedemanna był rozległy zespół obronno – rezydencjonalno – ogrodowy. Jego sercem był czworoboczny piętrowy zamek z podniesioną o kondygnację wieżą, zwieńczoną wyniosłym hełmem. Elewacje boczne artykułowane były ryzalitami z trójkątnymi szczytami. W pd.-wsch. narożniku zamku mieściła się kaplica zaznaczona wtopioną w połacie dachu kopułą. Budynek otoczony był czworobokiem wałów z bastionami w narożach. Do bramy prowadził zwodzony most broniony przez rawelin. Od wschodu zespół zamkowy graniczył ze stawem z wyspą i pawilonem. Natomiast na północ od zamku i stawu powstało kwaterowe założenie ogrodowe z pałacem letnim i zabudową pomocniczą.

W 1812 r. rzeszowski zamek przestał być siedzibą Lubomirskich, a władze zaborcze przeznaczyły budynek na siedzibę cyrkułu oraz na sąd i więzienie. Dziewięć lat później Jerzy Lubomirski sprzedaje zamek Austriakom. Budynek w dalszym ciągu pełni funkcje administracyjno-sądownicze. Nowy użytkownik adaptuje go na własny użytek; m.in. poprzez likwidację rawelinu i usypania grobli do bramy, dobudowanie budynku więziennego do pd. kurtyny murów. Zapewne w tym czasie została przebudowana wieża, która straciła swoją górną kondygnację i hełm.

Już od 1890 r. podjęto działania mające na celu ratowanie podupadającego zamku. W 1897 r. Zygmunt Hendel wykonał inwentaryzację i plany renowacji zamku w oparciu o plan Wiedemanna. Na podstawie prac Hendla kolejny plan renowacji wykonał ministerialny nadradca budownictwa Franciszek Skowron. Prace miały objąć budynek oraz fortyfikacje. Inwestycję rozpoczęto 1 maja 1902 r. Prowadziło ją przedsiębiorstwo budowlane Hipolita Śliwińskiego z Lwowa. Budowa była nadzorowana przez inż. Kazimierza Śliwińskiego z Lwowa, a z ramienia Ministerstwa Sprawiedliwości przez wspomnianego już Skowrona.

Pierwszy etap prac odbywał się przy skrzydle wschodnim a następnie północnym. Pierwotny zamiar nadbudowania piętra na starym budynku został jednak zaniechany ze względu na fatalny stan murów i fundamentów. Budynek zamku został rozebrany, a nowy budynek wybudowano praktycznie od podstaw, z wyjątkiem wieży. We wrześniu 1903 r. północno-wschodnia część budynku została już odebrana. Całość prac zakończyła się w 1905 r., w listopadzie sąd zaczął już pracować w nowym budynku. Uroczyste poświęcenie nastąpiło 21 stycznia 1906 r. W wyniku powyższych prac powstał czteroskrzydłowy, dwupiętrowy gmach sądowy. Elewacje skrzydeł zostały rozbite umieszczonymi na osi ryzalitami zwieńczonymi niewielkimi trójkątnymi szczytami. Dodatkowo elewacje dekorowane boniowaniem. Istniejącą w elewacji frontowej wieżę podwyższono i zwieńczono neobarokowym hełmem. Całość nawiązuje w pewien sposób do widoku zamku z planu Wiedemanna. Fortyfikacje zostały pozbawione wałów ziemnych, odrestaurowane, zniesiono przedpiersie, które w późniejszym czasie wymurowano na nowo. Do czasów obecnych rzeszowski zamek dalej jest siedzibą sądu.

Pałac Letni Lubomirskich został wybudowany przez Karola Wiedemanna w l. 1737-46 w stylistyce baroku saskiego. Prace rzeźbiarko-kamieniarskie wykonali Lorens Gertner (rzeźbiarz) i Sebastian (kamieniarz). Był charakterystycznym dla swojej epoki budynkiem w typie gardenhausu. Ulokowany na północny-wschód od zamku, w otoczeniu rozległego założenia ogrodowego stanowił rezydencjonalny element zespołu (plan Wiedemanna). Główna brama wjazdowa założona była na osi pałacu, na zachód oni niego. Brama flankowana była przez dwie kordegardy, z których południowa, w fatalnym stanie, zachowana jest po dzień dzisiejszy. Pałac został wybudowany na planie litery H, gdzie niższy korpus główny mieszczący reprezentacyjną salę, flankowany był przez dwa prostopadłe do niego i wyższe skrzydła boczne. Dach korpusu był jednocześnie tarasem. Oryginalny wygląd pałacu nie zachował się, budynek uległ przebudowom. Jego korpus już w XVIII w. został podwyższony i przekryty dachem. W 1798 r. Franciszek Lubomirski sprzedał pałac pani Mouzon. Od tego czasu budynek często zmieniał właścicieli. W 1871 r. został nim dr Klemens Kostheim. W 1906 r. pałac spalił się, następnie został odbudowany przez Kazimierza Hołubowicza pod kierunkiem Feliksa Kopery. Dwa lata po pożarze Kostheim sprzedał pałac Nieciom, którzy byli ostatnimi prywatnymi właścicielami pałacu. W 1936 r. do pałacyku letniego Lubomirskich została przeniesiona Komenda rzeszowskiego Garnizonu. W l. 70. XX w. Nieć został wywłaszczony, a pałac od tej pory pełnił i pełni funkcje dydaktyczne. Z historycznego budynku pozostała jego bryła i obrys, a także późnobarokowa dekoracja architektoniczna (co ciekawe w części wykonana z drewna). Popiersia umieszczone w niszach elewacji bocznych skrzydeł są realizacjami współczesnymi.

Pozostałą część zasobu architektury rezydencjonalnej Rzeszowa tworzą budynki o mniejszej już skali – dwory/dworki. Jednym ze starszych jest uwidoczniony na planie Wiedemanna tzw. dworek Piątkowskiego (ok. 1730 r.), wybudowany na wschód od zespołu oo. Reformatów. Został on zaprojektowany przez K. Wiedemanna dla Franciszka Piątkowskiego, urzędnika zamku rzeszowskiego. Budynek murowany, piętrowy na planie prostokąta, kryty czterospadowym dachem, o prostym podziale elewacji - prostokątnych płycinach, ozdobiony delikatnymi regencyjnymi motywami sztukatorskimi. W elewacji frontowej boniowany pseudoryzalit z trójkątnym szczytem. Od wschodu dobudowano nowe skrzydło połączone przewiązką z dworkiem.

Z dworkiem Piątkowskiego sąsiaduje kolejny dworek zlokalizowany przy ob. ul. Unii Lubelskiej. Dworek Skrzyńskich (1 ćw. XIX w., 1928-30) zachował swoją historyczną bryłę. Jest to rozłożysty parterowy budynek, kryty wysokim czterospadowym dachem z facjatą w elewacji południowej. Dworek ozdobiony skromnym wystrojem architektonicznym - pasowa dekoracja ścian, nad otworami okiennymi półkoliste płyciny z dekoracją palmetową, toskańska kolumna przy wejściu. W zespole dworku jest także oficyna (1 ćw. XIX w.) położona na zachód od głównego budynku.

Na początku XIX w. wieku powstał tzw. pałacyk Burgallera przy obecnej ulicy Zamkowej 1 (l. 1818-23, 1910 r.). Klasycystyczny budynek wybudowany najprawdopodobniej przez Burgallera (był budowniczym) swoim usytuowaniem przeciął oś planistyczną zamek-fara. Pałacyk to obiekt piętrowy o wyważonych proporcjach, kryty wysokim czterospadowym dachem. Jego elewacje zostały podzielone lizenami w wielkim porządku, parter ozdobiony boniowaniem, a półkoliste płyciny nad oknami parteru pokryte ornamentem palmetowym. Całość zwieńczona pełnym belkowaniem. Na osi elewacji frontowej pseudoryzalit z wejściem, zwieńczony niewielkim tympanonem. Stylistykę pałacyku Burgallera odnajdujemy także w wybudowanym w pół wieku później dworku (ul. Jałowego 1, 1876 r.) zaprojektowanym przez Józefa Kwiatkowskiego dla Antoniego Karpińskiego. Przykład ten świadczy o popularności elementów klasycystycznych. Dworek wybudowany został jako budynek parterowy na wysokich suterynach z charakterystycznym wgłębnym portykiem (dwupółfilarowym i dwukolumnowym) zwieńczonym trójkątnym frontonem. Elewacje ramowane półfilarami, zwieńczone belkowaniem. Otwory okienne ozdobione opaskami i trójkątnymi naczółkami.

Skromnie prezentuje się architektura rezydencjonalna z pocz. XX w., ponieważ zmieniło się zapotrzebowanie inwestorów na budynki w przestrzeni urbanistycznej. Tego typu architektura powstawała głównie poza granicami miasta. Niemniej jednak przy ul. Dąbrowskiego 18 powstał tzw. dworek Liwów (ok. 1918 r.) – nieduży parterowy budynek, o skromnym wystroju, z pseudoportykiem zwieńczonym trójkątnym frontonem.

Wśród miejscowości dołączonych do Rzeszowa jednym z bardziej reprezentatywnych budynków rezydencjonalnych jest pałac Jędrzejowiczów w Staromieściu. Tradycje historyczne dworu w Staromieściu sięgają XV w. Obecnie istniejący został wybudowany dla Adama i Gabrieli Jędrzejowiczów przez krakowskiego architekta Tadeusza Stryjeńskiego. Jędrzejowiczowie kupili dobra staromiejskie w 1880 r. wraz z murowanym dworem pochodzącym z 2 poł. XVIII w. W tym samym roku Tadeusz Stryjeński sporządził inwentaryzację istniejącego budynku oraz przygotował projekt jego przebudowy. Prace rozpoczęte w 1881 trwały do 1883 r. W wyniku rozbudowy powstał piętrowy pałac o cechach monumentalnych. Kolejna rozbudowa pałacu miała miejsce w l. 1912-13. Wykonywał ją także Stryjeński, tym razem na zlecenie syna Adama – Jana, który chciał wybudować część pałacu dla własnej rodziny. Do wcześniejszego budynku dodano południowe, poprzeczne skrzydło oraz smukłą wieżyczkę w narożniku. Przebudowie uległo w tym czasie także pozostałe wnętrze pałacu; w tym czasie zainstalowano również w budynku centralne ogrzewanie.

W czasie II wojny światowej w pałacu stacjonowały wojska polskie, niemieckie i rosyjskie. Po wojnie został znacjonalizowany. Od momentu włączenia Staromieścia do Rzeszowa po dzień dzisiejszy pełni funkcję szpitala (adaptacja na szpital i późniejsze remonty częściowo zniszczyły wnętrze pałacu). Jest to budynek piętrowy na planie litery L, z ryzalitami głównego korpusu. W elewacji frontowej (zachodniej) portyk, w elewacji południowej dwukondygnacyjna kolumnowa loggia. Elewacje zdobione detalem architektonicznym. Otoczenie pałacu stanowi pozostałość parku.

Tadeusz Stryjeński pracował także dla brata Adama Jędrzejowicza – Władysława, właściciela pobliskiego Załęża, obecnie także części Rzeszowa. Istniał tutaj wówczas niewielki parterowy dwór, który architekt rozbudował i nadbudował (1882 r.). Obecnie jest to piętrowy dwór z umieszczoną w południowo-wschodnim narożniku wieżą. W elewacji południowej dostawiono kolumnowy zadaszony taras. Elewacje otrzymały dekorację w postaci boniowanych naroży, opasek okiennych i profilowanych nadproży otworów okiennych oraz gzymsu koronującego. Po Jędrzejowiczu, właścicielem Załęża był Roman Potocki (od 1903 r.), a następnie jego syn Alfred. Od l. 30 XX w. do 1944 r. we dworze mieszkała Wanda Tarnowska. Po II wojnie światowej w budynku mieściła się szkoła dla funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, a od l. 70. XX w. są w nim mieszkania pracowników sąsiadującego z nim zakładu karnego. Dwór zlokalizowany w otoczeniu XIX w. parku, zachowało się ogrodzenie i brama pochodzą z 1921 r.

Omawiane powyżej dwory w wyniku różnego rodzaju działań prowadzonych po II wojnie światowej zostały pozbawione swojego kontekstu przestrzennego. W obecnych granicach Rzeszowa, w Słocinie znajduje się jeden z najlepiej zachowanych zespołów dworsko-parkowo-folwarcznych. Zachował się tu dwór oraz otaczający go park, a także dość duży zespół zabudowy towarzyszącej: domek ogrodnika, rządówka, zabudowania gospodarcze. Dwór został wybudowany w 1 poł. XIX w. (przebudowany w 3 ćw. XIX w.) w otoczeniu parku. Jest rozłożystym murowanym budynkiem na planie wydłużonego prostokąta, o stopniowanym zróżnicowaniu tworzących go brył (od najniższej do najwyższej). Wschodnia część dworu – parterowa, kryta wysokim trzypołaciowym dachem, z portykiem w elewacji południowej. Do niej dobudowana część piętrowa, kryta dachem dwuspadowym. Od zachodu natomiast dostawiona została wieża przekryta niskim dachem namiotowym. Elewacje dworu zostały ozdobione skromnym detalem architektonicznym (bonia, belkowanie, opaski okienne, gzymsy) wzbogacone bogatymi dekoracjami sztukatorskimi (m.in. rozety we fryzie belkowania; akcent położony został na portyk gdzie umieszczono płaskorzeźbione hermy z popiersiami kobiet i mężczyzn, rozbudowane jest belkowanie i dekoracja tympanonu). Specyficznie potraktowano formy kominów, których kształt przypomina średniowieczny krenelaż. We wnętrzu budynku zachowały się elementy zabytkowego wyposażenia m.in. piec kaflowy, kominek, parkiety. W obrębie parku, na południe od dworu został wybudowany murowany parterowy domek ogrodnika (1 poł. XIX w.) o cechach neogotyckich. Dalej na południowy-wschód od dworu, powstała rządówka (2 poł. XIX w.), natomiast zespół folwarczny zlokalizowano na wschód od parku. W jego skład wchodzą spichlerz (2 poł. XIX w.) oraz trzy budynki gospodarcze ułożone na kształt podkowy wokół wspomnianego spichlerza. Po II wojnie światowej majątek Chłapowskich (ostatnich właścicieli dworu) został znacjonalizowany, a dwór był użytkowany przez różne instytucje. Obecnie zaniedbany, jest własnością kościoła rzymskokatolickiego.

Kolejną siedzibą właścicieli ziemskich było Zalesie. Zachował się tam dwór oraz pozostałości położonego na północ od niego parku. Budynek został wybudowany w 4 ćw. XIX w. dla rodziny Gumińskich, właścicieli Zalesia od ok. poł. XIX w. do 1944 r. Dwór został założony na planie podkowy, parterowy z piętrowym skrzydłem południowym. Elewacja frontowa wschodnia poprzedzona głębokim podcieniem wspartym na dwóch filarach. Elewacje ozdobione detalem w postaci m.in. boniowania, opasek okiennych, gzymsów.

Na terenie historycznego Rzeszowa oraz przyłączonych do niego okolicznych wsi, było oczywiście więcej zabudowań dworskich-folwarcznych, które jednak nie dotrwały do naszych czasów. Resztówki z takich zespołów zachowały się w Białej - w postaci murowanej piętrowej rządcówki (ul. Sikorskiego 408, pocz. XX w.); - w Przybyszówce-Dworzysku - także rządcówki (ul. Dworzysko 9, 4 ćw. XIX) w oraz w Zwięczycy w postaci spichlerza (ok. poł. XIX w.).