Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Zabytkowe założenia zieleni

Rzeźby przedstawiające 4 pory roku w Parku im. Solidarności
Park w Słocinie, stan obecny. Fot. Bogdan Szczupaj
Zachowana część zespołu dworsko-parkowego w Staromieściu

Ogród Miejski im. Solidarności to najstarszy z miejskich parków. Znajduje się między ulicami Dąbrowskiego, Chrzanowskiej i Langiewicza, w miejscu dawnego ogrodu klasztornego oo. Reformatów. Ogród klasztorny oo. Reformatów założony został w XVIII w. wraz z powstaniem zespołu kościelno-klasztornego. Obraz ukształtowanego już w całości zespołu (składającego się z kościoła, klasztoru, zabudowań gospodarczych oraz rozległego klasztornego ogrodu) ukazuje plan Wiedemanna z 1762 r. Zabudowania klasztorne otoczone były w trzech stron (z wyjątkiem dzisiejszej ulicy Reformackiej) ogrodem klasztornym o zróżnicowanym charakterze. Na południowy zachód od zabudowań rozciągał się duży ogród kwaterowy z symetrycznie rozmieszczonymi alejami oraz budynkiem kaplicy zamykającym centralną aleję. Teren za prezbiterium pełnił być może funkcję ogrodu warzywnego. Fragment posesji znajdujący się przed głównym wejściem do kościoła, wydzielony ogrodzeniem i rzędowymi nasadzeniami zieleni wysokiej, ukształtowany był w formie dziedzińca i posiadał w centralnej części altanę z drzew.

Po kasacji zakonu oo. Reformatów przez rząd austriacki w 1787 r. nastąpiło oddzielenie ogrodu od zespołu kościelno-klasztornego. W 1871 r. ogród klasztorny przekształcono w park miejski i funkcję tę pełni do chwili obecnej. Park ten powiększono zapewne w latach 30. XX w. o teren wzdłuż ulicy Langiewicza, tzw. „nowy park” oraz stosunkowo niewielki obszar od strony ul. Dąbrowskiego. W ogrodzie powstała altana, w której grywała wojskowa orkiestra i odbywały się festyny. Domek ogrodnika i mała oranżeria mieściły się w północno-wschodniej części parku. W 1927 r. na terenie parku wmurowano kamień węgielny pod pomnik Juliusza Słowackiego. Po 1945 r. w parku wybudowano drewniany pawilon – kawiarnię w pobliżu stawu (obecnie nieistniejący). W 1952 r. park przyozdobiono rzeźbami z pałacu w Siarach. Zamontowano też pochodzącą podobnie jak rzeźby z pałacowego parku fontannę Dionizosa (rzeźby i fontannę zwrócono w 1979).
W latach 60. XX w. park uległ przekształceniom wg projektu architekta Stanisława Majki – rozebrano ogrodzenie parku, drewniany pawilon-kawiarnię, przekształcono staw, założono rosarium i kwiatowe rabaty. Rozebrano też domek ogrodnika i cieplarnię. W latach. 70. XX w. dotychczasowe żwirowane alejki wymieniono na nawierzchnię asfaltową. W 2007 r. na terenie parku ustawione zostały rzeźby przedstawiające 4 pory roku, rok później uruchomiona została nowa fontanna.

Park założony jest na planie prostokąta z głównym wejściem od ul. Dąbrowskiego. Kompozycja parku oparta jest na podziale poprzecznymi ścieżkami, dzielącymi obszar parku na prostokątne wnętrza. W pn.-zach. części, w której położony był staw, obecnie znajduje się fontanna. Najstarsze okazy drzewostanu posiadają ok. 200 lat, najliczniej występują drzewa w wieku ok. 100 lat. Obok licznych drzew rodzimych takich jak: kasztanowce, brzozy, dęby, lipy, klony, występują tu także okazy egzotyczne, m.in. orzech czarny, platan klonolistny, katalpa, wiąz górski, kasztan jadalny.

Zobacz jeszcze >>

Park w zespole dworsko-parkowym w Słocinie (wzdłuż ulic Powstańców Śląskich i Paderewskiego)
Położony we wschodniej części miasta, na stoku Pogórza Dynowskiego w dolinie potoku Młynówka. Powstał w XIX w. jako założenie dworsko-pałacowe o powierzchni ok. 6 ha. Majątek dworski w Słocinie stanowił w końcu XVII i w XVIII w. własność rodu Branickich. Przez długi okres w XIX w. majątek w Słocinie był własnością Maurycego Korwin-Szymanowskiego i jego żony Anny z Zawiskich. Zapewne z jego inicjatywy w 3 ćwierci XIX w. przebudowano wcześniej istniejący dwór oraz zespół dworski. Po Szymanowskich majątek w Słocinie przechodził kolejno w ręce: Zofii Wallis (córki Szymanowskich), Brunickich oraz Chłapowskich.

Dwór usytuowany w rozległym parku krajobrazowym - w którym zachowany jest dawny domek ogrodnika, wodne założenie złożone z kanału i stawu z wyspą - powiązany jest kompozycyjnie z dawnym zespołem gospodarczym, istniejącym już w 1 poł. XIX w., rozbudowanym w 3 ćw. XIX w. m.in. o budynek spichlerza. XIX-wieczne mapy katastralne obrazują zespół gospodarczy jako wydzielony, lecz powiązany kompozycyjnie i funkcjonalnie zespół murowanych obiektów, na który składały się m.in. zachowane do dziś budynki obory, spichlerza i stajni. Budynki te wydzielone były od zespołu dworsko-parkowego drogą o przebiegu pokrywającym się w zasadzie z obecną ul. Powstańców Śląskich.

Po II wojnie światowej zespół dworski użytkowany był przez Gminną Spółdzielnię. W latach 60. XX w. w spichlerzu urządzono salę katechetyczną. Budynek dawnej rządcówki był w latach 60. XX w. (aż do roku 1970) użytkowany jako szkoła podstawowa. Od 1967 we dworze funkcjonował Państwowy Dom Dziecka. W tym czasie nastąpiły niekorzystne przekształcenia w obrębie zabytkowego parku: m.in. zatarcie historycznego układu dróg i ścieżek, urządzenie boiska sportowego przed frontową elewacją dworu, zatarcie osi widokowej z dworu w kierunku stawów, a brak prac pielęgnacyjnych dodatkowo przyczynił się do zatarcia układu kompozycyjnego parku. Wyraźnemu zniekształceniu uległy też granice stawów oraz elementy układu hydrologicznego.

Najstarsza faza rozplanowania ogrodów pochodzi zapewne z XVIII w. Na mapie katastralnej z połowy XIX w. widoczne jest rozległe założenie dworsko-parkowe i folwarczne o ciekawym układzie przestrzennym. Park o wielobocznym obrysie z głównym wjazdem od strony wschodniej (od strony folwarku). Dwór usytuowany był we wnętrzu parku o kompozycji ukształtowanej przez swobodnie rozplanowane ścieżki, drzewa, niską zieleń. Od południa dwór poprzedzony był owalnym gazonem. W północnej części parku znajdowały się stawy.
Pomimo niekorzystnych przekształceń jakie dokonały się w parku w II połowie XX w. nadal w pewnym stopniu czytelna jest siec dróg o nieregularnym układzie. Częściowo zachowały się też elementy ciekawie rozplanowanego układu hydrologicznego. Bardzo bogaty jest zestaw gatunkowy drzew, wśród których znajdują się też pomniki przyrody (wśród nich m.in. buk, dąb szypułkowy, jesion wyniosły, platan klonolistny, sosna wejmutka i tulipanowiec amerykański). Z gatunków krajowych występują skupienia grabu pospolitego, lipy drobnolistnej i szerokolistnej, brzozy brodawkowatej, kasztanowca, dębu szypułkowego, a także różnych odmian topoli. Z gatunków obcych obok wspomnianego powyżej tulipanowca i sosny wejmutki, znajdujemy też m.in. okazy dębu czerwonego czy orzecha czarnego.

Park w zespole dworsko-parkowym w Załężu
W Załężu od średniowiecza funkcjonował folwark, a jego kolejnymi właścicielami byli Rzeszowscy i Spytek Ligęza. Przed połową XVII wieku folwark znalazł się w składzie dóbr Lubomirskich, następnie przeszedł w ręce Skrzyńskich, Zaklików i Łętowskich, a od 1860 roku stał się własnością Jana Jędrzejowicza. W IV ćwierci XIX wieku Władysław Jędrzejowicz, ówczesny właściciel, nadbudował, według projektu Tadeusza Stryjeńskiego, istniejącą w Załężu siedzibę przekształcając ją w pałac. W 1903 roku rodzina Jędrzejowiczów sprzedała majątek Romanowi Potockiemu. W 1937 r. majątek przeszedł na własność spółki „Łąka Rolniczo Leśna Spółka z o.o. w Łące”, a zarządzała nim do końca wojny Wanda Tarnowska - pracująca m.in. nad upiększeniem parku. Od 1946 roku budynki folwarku załęskiego dzierżawił Urząd Bezpieczeństwa i Milicja, które miały tam swoją szkołę i więzienie. W 1970 roku zespół został przekazany Wojewódzkiemu Zarządowi Zakładów Karnych, wtedy to wyremontowano pałac, przekazując go na mieszkania dla pracowników.

Spośród elementów zespołu dworsko-parkowego do czasów współczesnych zachował się pałac, park, brama wjazdowa i mur ogrodzeniowy oraz aleje i szpalery prowadzące do zespołu. W bezpośrednim otoczeniu pałacu skupione są najcenniejsze nasadzenia załęskiego parku, takie jak: pomnikowe dęby szypułkowe, jesion wyniosły i sosny wejmutki, na uwagę zasługują ponadto aleje grabowe po północnej i wschodniej stronie pałacu, a także lipowa aleja prowadząca do bramy wjazdowej i lipowe szpalery przy ul. Załęskiej po północnej i południowej stronie wjazdu, stanowiące istotne elementy zespołu. Prawdopodobnie lipowa aleja oraz szpaler lipowy po południowej stronie wjazdu do zespołu pochodzą z początków XX wieku, natomiast szpaler lipowy północny z (domieszką kasztanowca pospolitego w postaci trzech drzew) może być nieco młodszy i można przypuszczać, iż posadzono go w pierwszej ćwierci lub na początku drugiej ćwierci XX wieku.

Park w zespole dworsko-parkowym w Staromieściu
Pierwszy murowany dwór w Staromieściu wybudowany został prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII w. przez nieznanego architekta, zapewne towarzyszył mu park. W połowie XIX w. dwór otoczony był niewielkim parkiem (widocznym na planie katastralnym z 1849 r.) Park usytuowany był w pd.-wsch. części założenia dworskiego i graniczył od północy i zachodu z zabudowaniami gospodarczymi. Powierzchnia parku zmieniała się, gdyż sukcesywnie przyłączano do niego nowe obszary. W 1878 roku majątek Staromieście wraz z Miłocinem i Ruską Wsią został zakupiony przez rodzinę Jędrzejowiczów i pozostał ich własnością aż do 1944 r. W latach 80. XIX w. został opracowany przez znanego, krakowskiego architekta Tadeusza Stryjeńskiego, projekt gruntownej przebudowy dotychczasowego dworu. Tadeusz Stryjeński był także prawdopodobnie autorem koncepcji zagospodarowania całości założenia, w tym także parku. Park został poszerzony w kierunku zachodnim aż do drogi prowadzącej z Rzeszowa do Sokołowa Małopolskiego. Z tego traktu prowadziła do pałacu aleja dojazdowa usytuowana na osi pałacu. Na planie katastralnym z pocz. XX w. widoczna jest ponadto ścieżka okalająca polanę główną parku w jego zachodniej części a także gazon z podjazdem podkreślający osiowość bryły pałacu i zachodniej części parku. Północną granicę parku stanowiła droga wydzielająca część gospodarczą, łącząca trakt na Sokołów z drogą prowadzącą przez wieś Staromieście.

Zasadnicze zmiany w rozplanowaniu i funkcji założenia pałacowo-parkowego przyniosła druga połowa XX wieku. W 1944 r. majątek Jędrzejowiczów został przejęty na rzecz Skarbu Państwa. Park z pałacem, jako przekazano miejscowej spółdzielni „Jedność”, która prowadziła w przekazanym obiekcie produkcję ogrodniczą. W parku urządzono boisko sportowe z torem żużlowym, a w zachodniej części parku - plac do zabaw tanecznych. W 1954 r. teren dawnego zespołu dworsko-parkowego przekazano szpitalowi – nastąpiły wówczas nieodwracalne zmiany w parku. Nowa droga prowadząca od strony ulicy Rycerskiej podzieliła park na dwie części wydzielone ogrodzeniami: wschodnią, funkcjonującą jako park dla pacjentów szpitala przeciwgruźliczego i zachodnią, przylegającą od południa do budynku szpitala miejskiego. W latach 90. XX w. wybudowano nowe skrzydło szpitala wzdłuż drogi dojazdowej, niejako „w poprzek” dawnego parku. W ten sposób zmienił się obszar i granice parku, jego kompozycja została przekształcona, pojawiły się elementy degradujące przestrzeń dawnego założenia.

Park w zespole dworskim w Zalesiu
Zespół dworski, własność rodziny Gumińskich istniał w Zalesiu już w I połowie XIX w. Na mapie katastralnej z ok. połowy XIX w. widoczny jest park i nieistniejący obecnie dwór poprzedzony gazonem, zlokalizowany w centrum parku ograniczonego potokiem, z komponowanym układem ścieżek. Zachowany do dnia dzisiejszego dwór wzniesiono zapewne w IV ćw. XIX w. w innym miejscu niż budynek wcześniejszy. Zapewne w tym samym czasie poszerzono park obejmując znaczny teren na północ od potoku. Park ten o urozmaiconej rzeźbie terenu składa się z części starszej, południowej o zniekształconym obecnie układzie kompozycyjnym, pełniącym rolę zieleni towarzyszącej obiektom dydaktycznym oraz części młodszej, położonej na północ od potoku Młynówka o krajobrazowym założeniu przestrzennym, obecnie także przekształconym, pełniącym rolę rekreacyjno-sportową. W drzewostanie przeważają krajowe gatunki drzew liściastych: jesiony, lipy, brzozy, graby, klony.

Park przy szkole rolniczej w Miłocinie
Park określany jako ogrodowo – leśny, w którego skład wchodzą dwa założenia zieleni: ogród szkolny i tzw. park leśny. Ogród szkolny znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie budynku szkoły, pierwsze drzewa i krzewy ozdobne krajowe i zagraniczne pojawiły się w nim zaraz po założeniu placówki, a szata roślina uzupełniana jest do dziś. Park leśny stanowi założenie naturalne, jest to pozostałość rozciągającego się tu jeszcze w XIX w. lasu Lipina będącego południowym krańcem Puszczy Sandomierskiej. W latach 80. XIX w. las Lipina został wykarczowany, za wyjątkiem jego zachodniego skrawka, którego drzewostan nie osiągnął prawdopodobnie wtedy jeszcze wieku rębnego. Kompleks ten stanowi ciekawy przykład zespołu roślinności właściwej dla tutejszego środowiska przyrodniczego z typowym drzewostanem wielogatunkowego lasu liściastego, w którym dominującymi gatunkami jest buk zwyczajny, lipa drobnolistna, dąb szypułkowy, grab pospolity, jesion wyniosły, brzoza brodawkowa, topola i osika. Na terenie dawnego zespołu szkoły rolniczej znajduje się ponadto staw, usytuowany w północno – zachodniej części założenia, będący pozostałością po dawnym folwarku miłocińskim.

Park na Lisiej Górze założony został w 1919 r., kiedy to miasto wykupiło znaczny teren lasu z nadrzecznymi łęgami stanowiący pozostałość po rozparcelowanym majątku w Zwięczycy. Inicjatorem urządzenia w tym miejscu parku był prezydent miasta dr Roman Krogulski. Park ten zakładano kilkanaście lat – posadzono drzewa i krzewy, wytyczono liczne ścieżki spacerowe, ustawiono ławki. Wkrótce park został znacznie okrojony, w związku z inwestycjami związanymi z rozwojem Centralnego Okręgu Przemysłowego i budową WSK PZL. Obecnie park leśny na Lisiej Górze łączy się z nadrzecznymi bulwarami nad Wisłokiem i nadal pełni rolę terenu rekreacyjnego. Posiada wybitne cechy dendrologiczne i florystyczne z dębowym starodrzewem. Starodrzew ten jest chroniony jako rezerwat przyrody.

Poza wyżej przedstawionymi na terenie miasta znajduje się dość znaczna liczba historycznych niewielkich ogrodów zlokalizowanych przy licznie powstających w Rzeszowie w II połowie XIX w. i I połowie XX w. domach i willach.
Zabytkowa zieleń zlokalizowana jest także na dwóch zabytkowych cmentarzach – na cmentarzu starym przy ul. Targowej oraz cmentarzu na Pobitnie.