Synagoga staromiejska

Wybudowana ok. 1610r. (być może na miejscu wcześniejszej, drewnianej, służącej Żydom osiadłym w Rzeszowie przypuszczalnie już na początku XVI w.) jako architektoniczna dominanta zespołu domów żydowskich  usytuowanych na wschodnim krańcu wzgórza Starego Miasta. Była to budowla reprezentująca typ 5-polowej synagogi polskiej o rzucie zbliżonym do kwadratu, z centralnie usytuowana bimą (almemar), tj. mównicą , otoczoną 4 kolumnami z jońskimi głowicami, na których wspierały się sklepienia sali modlitwy. Taka zasada układu wnętrza ustalona została przez rabina Mojżesza Isserlesa, zw. Remus, wybitnego uczonego i prawodawcy żydowskiego z krakowskiego Kazimierza, rektora tamtejszej jesziwy, który dostosował do polskich warunków kodeks przepisów talmudycznych opracowany prze hiszpańskiego rabina Józefa Karę. Synagoga rzeszowska była przypuszczalnie trzecią na terenie Polski (po krakowskiej bożnicy Kuppa i synagodze rymanowskiej) praktyczną realizacją koncepcji funkcjonalnej rabina remus, wyprzedzając synagogi we Lwowie z 1624r., w Wilnie z 1630r. czy w Ostrogu z 1640r.

Wcześniejsze synagogi były budowlami halowymi, z zasady opartymi na rzucie wydłużonego prostokąta, nakrytymi dachami o formach jeszcze gotyckich lub też (pod wpływem włoskim)  dachami pogrążonymi, skrytymi za wyniosłymi attykami. Szczególna cechą tego nowego typu synagogi było ukształtowanie bryły krytej dachem o formie piramidy, stożkowym (brogowym), z niższymi przybudówkami krytymi dachami pulpitowymi. Taką właśnie formę posiada synagoga Staromiejska na tzw. Planie K.H. Wiedemanna z 1762r. Czy jednak była to jej forma pierwotna – pewności nie mamy, bowiem wkrótce po wybudowaniu synagoga Staromiejska została zniszczona w czasie najazdu sprzymierzonego ze Szwedami księcia siedmiogrodzkiego Jerzego III Rakoczego, którego wojska , połączone z Kozakami, 1657r. splądrowały miasto, a następnie doszczętnie je spaliły. Ponowne zniszczenia nastąpiły w czasie napadu tatarskiego w 1672r. oraz w czasie pożaru miasta w 1968r. Można więc dopuścić również pogląd, że początkowo synagoga ta miała attykę znacznie lepiej odpowiadająca zadanej jej funkcji obronnej, zaś ów dach brogowy otrzymała dopiero w czasie odbudowy ze zniszczeń; podobne sugestie odnoszą się do synagogi Przedmiejskiej we Lwowie z 1624r. znanej ze sztychu z 1775r., której dach powstał podczas odbudowy po wojnach kozackich, a która porównywana jest właśnie z synagogą Staromiejską w Rzeszowie jako jej odpowiednik architektoniczny.

Wtopiona w północno-zachodni narożnik rzeszowskiej synagogi cylindryczna wieża pełniła funkcję komunikacyjną (klatka schodowa prowadząca na strych i do lochu) oraz służyła za więzienie; gminy żydowskie dysponowały bowiem autonomią, realizowana również przez własne sądownictwo. Nie miała ona natomiast znaczenia obronnego. Zalecenia Zygmunta III z 1626r. dotyczące budowy synagog obronnych , które winny być włączone do warownego systemu miasta, realizowane były  w tym przypadku w sposób odmienny. W czasie budowy fortyfikacji miejskich przez Ligęzę synagoga Staromiejska znalazła się na jednym z bastionów i służyła w sensie militarnym głównie jako punkt gromadzenia się załogi zobowiązanej do obrony miasta oraz miejsce przechowywania broni i amunicji. Niemal identyczna była sytuacja synagog w Lesku, Sieniawie, Stanisławowie oraz wcześniejszej tzw. Starej synagogi na Kazimierzu i renesansowej synagogi w Szydłowie. Rzeszowski bastion z synagogą, usytuowany w północno-wschodnim narożniku fortyfikacji miejskich, zapewniał osłonę zarówno frontu płn. Fortyfikacji, jak i odcinka wsch. Z bramą Wodna, która stąd właśnie była bezpośrednio skutecznie chroniona. Obrona bastionu oraz 5 sąsiednich „przęseł” fortyfikacji należała do Żydów, którymi dowodził żydowski hetman. Do obrony bastionu Żydzi posiadali 4 hakownice (z zapasem prochu, kopę kul do hakownic i pół kopy do dział), ponadto każdy Żyd powyżej 10. roku życia musiał posiadać długą rusznicę, kopę ładunkow i 3 funty prochu.

Po wielkim pożarze miasta w 1698r. synagoga otrzymała po 1716r. nowy dach, kryty polewana dachówką karpiówką, częściowo barwioną tlenkiem miedzi na zielono. Po pożarze w 1842r. nastąpiła kolejna zmiana, zdecydowano się bowiem na zmianę pokrycia dachu na blaszane, co pozwalało na obniżenie spadku dachu. Bryła synagogi uległa wówczas zasadniczemu przekształceniu, uzyskała ona bowiem dach 2-spadowy z kalenicą na osi wschód-zachód. Prace związane z odbudowa sfinansował wtedy głównie kupiec rzeszowski Markus Kanarvogel, który sprowadził do tych prac murarzy i cieśli z Sambora. W latach 1905-1906 synagoga została rozbudowana (nadbudowano zachodni babiniec) wg projektu krakowskiego architekta Zygmunta Hendla.

Synagoga zniszczona została w czasie II wojny światowej. Po wojnie ruina stała opuszczona, w 1945r. na skutek dewastacji zawaliły się jej sklepienia. Odbudowano ją ostatecznie na siedzibę Wojewódzkiego Archiwum Państwowego wg projektu wykonanego w 1953r. przez arch. Zofię Cydzikową z Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie. Projekt nie został poprzedzony żadnymi badaniami historyczno-architektonicznymi, toteż obecna forma budowli jest całkowicie dowolną kompozycją autorki, a dach przypomina bardziej podhalański niż spotykane w przeszłości malownicze dachy bożnic polskich. W czasie odbudowy zrezygnowano też z zachodniej przybudówki, podwyższono wieżyczkę, zaś dawne otoczenie – bezpośrednie sąsiedztwo starego cmentarza żydowskiego (kirkutu) z charakterystycznymi tablicami nagrobnymi (macewami), wśród których trafiały się również pochodzące z poł. XVI w. – uległo bezpowrotnemu zniszczeniu.

Władysław Hennig

Źródło:  Encyklopedia Rzeszowa