Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Obiekty użyteczności publicznej

Ratusz
Budynek Dyrekcji Okręgu Skarbowego (obecnie siedziba Narodowego...
Rada Powiatowa, obecnie siedziba Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki...
Budynek Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń przy ul. Zamkowej, obecnie...
Willa Holzerów i Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, ob. Teatr...
Willa Holzerów i Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, ob. Teatr...
Dom Kultury WSK przy ul. Dąbrowskiego (ob. Instytut Muzyki...
Podkarpacki Urząd Wojewódzki
Sąd Apelacyjny
Komenda Wojewódzka Policji
Gmach Żydowskiego Domu Ludowego „Bejth Ejm” i hebrajskiego gimnazjum...

Ważną rolę w krajobrazie Rzeszowa odgrywają reprezentacyjne zespoły gmachów użyteczności publicznej. Pochodzą one z różnych okresów historycznych i reprezentują różnorodność form i stylów architektonicznych, często odznaczając się wysokim poziomem artystycznym. Większość z nich pochodzi z XIX i początków XX w. Kilka interesujących budynków wybudowano też w latach 30. oraz 50. XX w. - stanowią one dobre przykłady architektury modernistycznej oraz socrealistycznej.

Wśród obiektów użyteczności publicznej do najstarszych i najbardziej reprezentacyjnych z racji pełnionych funkcji należy budynek Ratusza. Rzeszowski ratusz jako budynek murowany wybudowany został w XVII w. (przed 1637 r. był to obiekt drewniany). Pierwotna murowana budowla była dwukondygnacyjna z czterospadowym dachem zwieńczonym czworoboczną drewnianą wieżyczką z latarnią, ozdobiona attyką w elewacji wschodniej. Gruntowna przebudowa w latach 1897-1900 dokonana zapewne wg projektu Franciszka Skowrona nadała ratuszowi reprezentacyjną formę architektoniczną (niektórzy badacze sugerują też udział w projekcie Kazimierza Hołubowicza, inni Władysława Niemekszy).
Nadzór nad pracami budowlanymi związanymi z przebudową i rozbudową ratusza sprawował mistrz budowlany Franciszek Stążkiewicz. Sztukaterie wykonywali Piotr Harasimowicz ze Lwowa i rzeźbiarz Parliński, elementy kamienne – rzeszowski kamieniarz Franciszek Janik.

Przebudowany ratusz o historyzującym wystroju architektonicznym z zastosowaniem elementów z różnych form stylowych (neogotyckie wieżyczki, neorenesansowy podcień, neomanierystyczne szczyty) stał się dominującym akcentem architektonicznym w zabudowie przyrynkowej. Przebudowa objęła przede wszystkim: nadbudowę obiektu o II piętro, nowe ukształtowanie wnętrz z powiększeniem klatki schodowej i zmianą układu części pomieszczeń, m.in. w celu stworzenia dużej sali posiedzeń oraz nowe ukształtowanie elewacji o historyzującym wystroju architektonicznym, tworzącym kompozycję stylową charakterystyczną dla architektury końca XIX w.

Ratusz usytuowany w południowo-zachodniej części rynku jest budynkiem wolnostojącym, murowanym z cegły i kamienia (w partii piwnic), trzykondygnacyjnym, częściowo podpiwniczonym (w części północnej i zachodniej). Posiada piwnice sklepione kolebkowo (oraz częściowo wtórnym stropem żelbetowym), pomieszczenia parteru części wschodniej o sklepieniach żaglastych oraz sklepienia krzyżowe, kolebkowe, żaglaste i stropy drewniane płaskie w pozostałych pomieszczeniach. Dekoracyjnie opracowane są elewacje budynku: frontowa (północna) z wejściem głównym umieszczonym w trzyosiowym ryzalicie zamkniętym trójkątnym szczytem. Po obu stronach portalu umieszczone są dwa balkony wsparte na kamiennych profilowanych kroksztynach z balustradami dekorowanymi motywem ażurowych rozet. Elewacja południowa z trójosiowym ryzalitem mieszczącym klatkę schodową, zamkniętym trójspadowym daszkiem, zwieńczonym z obu stron wieżyczkami. Elewacja wschodnia z otwartym trójarkadowym podcieniem na kamiennych filarach zamknięta jest trójkątnym dekoracyjnie opracowanym szczytem. Nad podcieniem na całej szerokości elewacji balkon wsparty na kamiennych profilowanych kroksztynach. Elewacja zachodnia także trójosiowa zamknięta jest trójkątnym szczytem. Czterospadowy, kalenicowy dach ratusza posiada ozdobne lukarny.

Na przełomie XIX/XX w. pojawiły się w Rzeszowie nowe, wyjątkowo okazałe gmachy użyteczności publicznej o odmiennej niż nieco wcześniejsza wiedeńsko-urzędnicza proweniencja, które do dziś w dużej mierze wpływają na oblicze architektoniczne miasta. Zbudowano m.in.: okazałą siedzibę Rady Powiatowej, banki (Bank Austro-Węgierski i Bank Kasy Oszczędności), Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, budynek Dyrekcji Okręgu Skarbowego i siedzibę Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń. W tym też czasie przy realizacji nowych obiektów pracowało kilku wybitnych architektów, m.in.: Tadeusz Stryjeński (który oprócz budynku Rady Powiatowej projektował dla okolicznych ziemian), Zygmunt Hendel (współautor przebudowy zamku i autor kościoła na Staromieściu). Obok tych znanych i wybitnych zamiejscowych architektów działali też rzeszowscy architekci i budowniczowie: Franciszek Skowron, Piotr Emilewicz, Kazimierz Hołubowicz, Maksymilian Kontecki, Franciszek Stążkiewicz, Izaak Apperman oraz budowniczowie z rodziny Holzerów.

Rada Powiatowa, obecnie siedziba Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ul. Sokoła wzniesiona została w latach 1889-1904 wg proj. Tadeusza Stryjeńskiego. Wolnostojąca, dwukondygnacyjna budowla z wysokim czterospadowym dachem złożona z korpusu frontowego oraz węższego i krótszego traktu tylnego mieszczącego klatki schodowe. Dwie symetryczne elewacje posiadają zaakcentowaną ryzalitem oś środkową. Ryzalit frontowy z balkonem na piętrze wspartym na kamiennych kroksztynach ozdobiony został kampanulami i zwieńczony segmentowym naczółkiem. W elewacji przeważa pionowa artykulacja pilastrami wyrastającymi z poziomo boniowanego cokołu. Całość wieńczy fryz i gzyms. Uwagę zwraca też płycinowa dekoracja wnętrza z oszczędnym secesyjnym ornamentem.

Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, ob. Teatr im. Wandy Siemaszkowej wybudowany został wkrótce po powołaniu rzeszowskiej agendy Towarzystwa powstałego w mieście w 1886 r. Za inicjatora budowy uważa się pierwszego prezesa rzeszowskiego „Sokoła” – Wiktora Zbyszewskiego. Pierwsze koncepcyjne projekty budowli opracowali rzeszowscy architekci Kazimierz Hołubowicz i Ludwik Holzer, ostatecznie jednak do realizacji przyjęto projekt rzeszowskiego architekta Albina Zagórskiego. Autorstwo architektonicznej dekoracji fasady budynku badacze przypisują Franciszkowi Skowronowi, który swoją propozycję określał jako dekorację w „stylu norymberskim”. Budowę siedziby „Sokoła” rozpoczęto w 1890 r., a ukończono przed 1895 r. Wewnątrz mieściły się: sala widowiskowa, sala zebrań i szkoleń, sala gimnastyczna, biura i magazyny. Obok budynku przygotowano plac ćwiczeń (który w pocz.. XX w. pełnił też funkcję stadionu sportowego) oraz pozostawiono resztę stawu, na którym w zimie urządzano lodowisko. Budynek o symetrycznej elewacji frontowej, podkreślonej pośrodku ryzalitem ozdobiony został charakterystyczną dekoracją architektoniczną, w której wyróżniała się bogata attyka nawiązująca do renesansowo-manierystycznej stylistyki. Attyka nad ryzalitem udekorowana została kartuszem i zwieńczona figurą kamiennego orła. Budynek usytuowany został przy ówczesnej ulicy Krakowskiej obok willi Holzerów, wzniesionej w 1888 r. wg proj. Ludwika Holzera (obecnie także siedziba teatru).
W 1935 r. budynek został przebudowany (wykonane prace dotyczyły przekształceń wnętrza gmachu i jego otoczenia). Tuż po wojnie na przełomie 1945 i 1946 r. obiekt przekazany został w użytkowanie teatrowi.
W latach 1954-56 budynek przekształcono (zmianom uległo głównie wnętrze oraz elewacja frontowa) i rozbudowano. W trakcie gruntownego remontu przeprowadzonego w ostatnich latach dawnej siedzibie „Sokoła” przywrócono pierwotny wystrój architektoniczny.

Okazałym gmachem jest też powstały w pierwszym dziesięcioleciu XX w. budynek Dyrekcji Okręgu Skarbowego (obecnie siedziba Narodowego Funduszu Zdrowia przy ul. Zamkowej 8).

W 1902 r. powstał projekt budynku Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń przy ul. Zamkowej 3. Jego autorstwo przypisuje się Teodorowi Hoffmannowi i być może też Mateuszowi T. Tekielskiemu.

Szybki rozwój Rzeszowa w okresie powojennym jako stolicy województwa wpłynął na powstanie w mieście kilku obiektów użyteczności publicznej charakterystycznych dla architektury okresu socrealizmu. Do obiektów tych, oprócz budynku Domu Kultury WSK (obecnie Instytut Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego) należy okazały gmach Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (obecnie Podkarpacki Urząd Wojewódzki) zaprojektowany przez rzeszowskiego architekta Ludwika Pisarka przy współudziale architekta warszawskiego Marcina Weinfelda.

Inne budowle z tego okresu to m.in.:
- gmach Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (obecnie siedziba Sądu Apelacyjnego przy ul. Piłsudskiego), wybudowany wg projektu Józefa Polaka. Obiekt uznawany jest za bardzo reprezentatywny dla architektury socrealizmu – zwarta, masywna bryła, elewacja frontowa z monumentalną kolumnadą;
- budynek Komendy Wojewódzkiej Policji przy ul. Dąbrowskiego, zaprojektowany przez Gerarda Pająka.

W latach 30. XX w. przy obecnej ul. Okrzei 7 wzniesiono okazały gmach Żydowskiego Domu Ludowego „Bejth Ejm” i hebrajskiego gimnazjum (obecnie Wojewódzki Dom Kultury) o prostej, utrzymanej w duchu modernizmu bryle.

Bardzo interesującym przykładem architektury okresu socrealizmu jest Dom Kultury WSK przy ul. Dąbrowskiego (ob. Instytut Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego). Zaprojektowany został przez znanego architekta Józefa Polaka wraz z zespołem w 1950 r. Inwestycję zrealizowano w latach 1953–1956. Pierwotnie projekt ten przeznaczony był dla osiedla na Bałutach w Łodzi, wystawiony został na ogólnopolskim pokazie w 1951 r. i spotkał się z dobrym przyjęciem oceniających. Podkreślono duże wartości plastyczne obiektu, jasność i czytelność kompozycji, dobre rozwiązania bryły. Ostatecznie budynek stanął w Rzeszowie na terenie ówczesnego osiedla zakładowego WSK.
Gmach budynku dobrze wkomponowany w otaczającą zabudowę został doskonale wyeksponowany - cofnięty w stosunku do linii zabudowy ul. Dąbrowskiego, z zakomponowanym przed nim obszernym placem z socrealistycznymi dużymi budynkami mieszkalnymi po bokach. Powiązany był osiowo z placem po przeciwnej stronie ulicy.

Za domem kultury urządzono park zaprojektowany w latach 60. XX w. wg proj. Stanisławy Godyckiej z Rzeszowa. W założeniu miejsce to stanowić miało centrum robotniczego osiedla. Monumentalny charakter budynku podkreśla usytuowanie na tarasowym cokole.

Budynek jest dwukondygnacyjny z trójkondygnacyjną częścią środkową mieszczącą salę widowiskową. Trójosiowa elewacja frontowa posiada zaakcentowaną część środkową, zrealizowaną jako rodzaj trójosiowego wgłębnego portyku z kolumnami wielkiego porządku. Pomiędzy kolumnami troje drzwi wejściowych, a ponad nimi duże prostokątne okna z metalowymi balustradami. W osiach skrajnych elewacji prostokątne płyciny flankowane pilastrami. Elewacje zwieńczone są belkowaniem i malowanym fryzem o motywach kwiatowych oraz profilowanym gzymsem wieńczącym. Ponad gzymsem występuje balustrada obiegająca całość budynku. Wyniesiona część środkowa zwieńczona jest podobnym belkowaniem i ścianką attykową. Wewnątrz poprzedzony przedsionkiem główny hall z reprezentacyjnymi schodami, które prowadzą na antresolę oraz do sali widowiskowej.

W ostatnich latach przeprowadzono remont generalny budynku. We wnętrzu częściowo zachowano pierwotny wystrój z lat 50. XX w., a częściowo z lat 60. XX w.