Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Cmentarze i sztuka sepulkralna

Stary Cmentarz przy ul. Targowej
Obelisk upamiętniający cmentarz żydowski położony w otoczeniu...
Grób płka Leopolda Lisa-Kuli na cmentarzu pobicińskim
Zabytkowy nagrobek miejscowego proboszcza ks. W. Cybulskiego (zm....

Rozwój przestrzenny Rzeszowa który nastąpił na początku XX w. i w przeciągu ostatnich kilkunastu lat przełożył się również na zróżnicowanie zasobu sztuki sepulkralnej występującej dzisiaj na terenie miasta. Oprócz nekropoli o charakterze miejskim – Cmentarz Stary oraz na Pobitnie występują cmentarze dawnych wsi wchłoniętych przez rozrastające się miasto. Te dwie grupy mają inną charakterystykę. Cmentarze miejskie odzwierciedlają strukturę społeczną i posiadają przez to większy zasób cennych indywidualnych nagrobków. Natomiast na cmentarzach o metryce wiejskiej ich liczba jest mniejsza, występują za to rodzinne kaplice grobowe, których nie ma na Cmentarzu Starym czy Pobitnie. W związku z powyższym nie należy oceniać wszystkich nekropoli razem.

Wśród miejskich nekropoli prym wiedzie Cmentarz Stary. Wyznacznikiem nie jest czas powstania, lecz zachowany zasób sztuki sepulkralnej. Powstały głównie w 2 poł. XIX w. i na pocz. XX w. odzwierciedla czas prosperity miasta. Rozwój Rzeszowa, bogacenie się jego mieszkańców znalazło wyraz w pracach zlecanych dobrej klasy artystom.

Najstarszy cmentarz znajdował się przy rzeszowskiej farze. Edykt cesarza Józefa II spowodował jego zamknięcie. Nowy cmentarz założono w 1792 r. przy ówczesnym kościele św. Ducha, na terenie ogrodu szpitalnego, z czasem powiększając jego powierzchnię do obecnych rozmiarów. Na terenie cmentarza znajduje się kaplica p.w. św. Trójcy, powstała w l. 1787-92., przebudowywana w XIX w. Obecnie cmentarz rozciąga się od ul. Targowej do nadbrzeża Wisłoka. Podzielony jest dwiema głównymi wzdłużnymi alejami oraz alejkami poprzecznymi. Najstarsze nagrobki pochodzą z 1810 r. (M. Lerer) i 1813 r. (I. Tustanowski). Zasadniczy jednak zasób tworzą pomniki powstałe w 2 poł. XIX w. Na rzeszowskim cmentarzu można prześledzić rozwój form sztuki sepulkralnej jak również różnorodność warsztatów, które wykonywały nagrobki. Najliczniej reprezentowane są miejscowe zakłady Janików, J. Czuby, Mitasińskiego czy też M. Kuczmy.

Wśród nich szczególną rolę odegrał zakład rodziny Janików. Założony został w 1890 roku przez Franciszka Janika na rogu dzisiejszej ul. Targowej i Mickiewicza. Wykonywał wszelkiego rodzaju nagrobki, ale także rzeźby i detale architektoniczne. Po śmierci założyciela w 1901 r., prowadzenie zakładu przejęła wdowa Leokadia, a następnie jej syn Tadeusz (zm. 1971 r.). Spuściznę zakładu można szacować na kilkaset nagrobków, znajdujących się w miejscowościach w promieniu ok. 100 km wokół Rzeszowa. Działalność warsztatu miała zróżnicowany charakter; ogromna ilość produkowanych nagrobków miała niestety ujemny wpływ na ich jakość artystyczną. Głównie były to proste wyroby w formie cokołów zwieńczonych krzyżami. Jakość odbiła się jednak głównie w rzeźbie nagrobnej, która w swojej większej części była średniej wartości artystycznej. Niemniej jednak zdarzały się realizacje wartościowe a nawet przynoszące prestiż, a działalność warsztatu w nieodwracalny sposób wycisnęła swoje piętno na sztuce sepulkralnej naszego regionu.

Część zamawiających lokowała swoje zlecenia poza Rzeszowem. Możemy znaleźć nagrobki wykonane głównie w warsztatach Krakowa - przoduje tutaj warsztat Fabiana Hochstima, ale także dużo nagrobków pochodzi z zakładu Edwarda Stehlika (jego nagrobki znajdujemy również na innych nekropoliach dzisiejszego Rzeszowa), a także Kazimierza Chodzińskiego, Franciszka Fischera, J. Kuleszy. Poza krakowskimi, w mniejszej liczbie ale o wysokiej wartości artystycznej są reprezentowane pracownie lwowskie, takie jak braci Antona i Jana Schimserów czy też Ludwika Tyrowicza. Na Starym Cmentarzu znajdziemy również nagrobki z Tarnowa.
Wiele grobowców zachowało także dekoracyjną metaloplastykę – głównie w postaci ogrodzeń wokół nagrobków. Była ona wytwarzana m.in. w miejscowym warsztacie A.J. Barowicza.

Stary Cmentarz poprzez wyjątkowo liczne nagromadzenie różnego rodzaju pomników daje także możliwość prześledzenia stylistycznej drogi rozwoju sztuki sepulkralnej. Licznie reprezentowane są popularne nagrobki w formie postumentów z krzyżami, stell. Można jednak znaleźć także formy mniej powszechne jak cippusy czy tomby. Licznie także występują nagrobki o rozbudowanej dekoracji rzeźbiarskiej, w tym pełnoplastyczne rzeźby figuralne.

Nekropolia jest także miejscem pochówku wielu zasłużonych dla miasta obywateli burmistrzów, żołnierzy, adwokatów, lekarzy i innych osób, które na różnych polach działalności zawodowej, religijnej czy społecznej odcisnęły swój ślad na historii miasta i regionu.

Cmentarz w Pobitnem
W związku z przepełnieniem się Starego Cmentarza włodarze miasta podjęli decyzję o lokalizacji nowej nekropolii dla Rzeszowa. Pomimo protestów, m.in. miejscowego proboszcza, cmentarz został założony na terenie dawnej wsi Pobitno, na gruntach kupionych przez miasto od Potockich z Łańcuta. Cmentarz jest nekropolią o klarownym układzie kwaterowym wyznaczonym przez centralną aleję na osi pn.-pd. oraz przez aleje do niej poprzeczne. Całość został obwiedziona ceglanym murem z południową bramą główną. Wraz z cmentarzem zostały wybudowane w 1909 r.: kaplica i dom grabarza. Oficjalne otwarcie nekropoli nastąpiło 1 stycznia 1910 r. Zachowało się wiele zabytkowych nagrobków, głównie z rzeszowskiej pracowni rodziny Janików. Jest również duża liczba nagrobków z warsztatu Mitasińskiego (monumentalny postument z aniołem, Anna Kozłowska, zm. 1913). Z ciekawych przykładów sztuki sepulkralnej warsztatów spoza Rzeszowa można wymienić grobowiec rodziny Pastuszeńków pochodzący z lwowskiej pracowni Henryka Periera (w 1906 r. przejął warsztaty Schimserów i stał się potentatem na lwowskim rynku kamieniarskim); czy też pochodzące z pracowni Trembeckich z Krakowa (np. nagrobek Płonków, który został wykonany wg projektu Xawerego Dunikowskiego, a został translokowany ze Starego Cmentarza). W 1930 r. cmentarz został powiększony o ponad 2 hektary. Nie zachował się jednak w swoim historycznym kształcie, ponieważ w l. 70 XX w. nastąpiła korekta południowej granicy cmentarza ze względu na poszerzenie ul. Lwowskiej.
W ramach cmentarza znajduje się również kwatera z obeliskiem upamiętniającym żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej. Kwatera ta powstała w 1936 r., kiedy to szczątki żołnierzy pochowane w różnych częściach nekropolii zostały zebrane w jednym miejscu na terenie dzielnicy XXVII. Na cmentarzu są także mogiły żołnierzy i pomordowanych w czasie II wojny światowej.

Zobacz jeszcze >>

Cmentarze żydowskie
Ludność żydowska miał swój główny cmentarz położony w otoczeniu synagog, który jednak został zniszczony w wyniku działań okupanta w czasie II wojny światowej. Drugą nekropolią żydowską był cmentarz założony w 1849 r. poza miastem, na wschodnim brzegu Wisłoka, na Czekaju. Został on poszerzony w 1920 r. Obecnie położony po wschodniej stronie al. Rejtana. Ten cmentarz także został mocno zniszczony w czasie II wojny. Mimo to zachowało się na nim kilkaset macew wtórnie położonych na ziemi, najstarsza z nich pochodzi z 1851 r.

Rzeszów rozrastał się i do obecnego roku w jego granicach znalazły się cmentarze dawnych wsi Budziwój, Przybyszówka, Słocina, Staromieście, Zalesie, Zwięczyca.

Skromnie przedstawia się zasób zabytkowy nagrobków na cmentarzu w Budziwoju, który powstał zapewne w 1 ćw. XX w. (głównie powstałe w l. 20-40. XX w. postumenty z krzyżami) ale można wśród nich znaleźć innych niż do tej pory twórców. Znajdujemy tutaj nagrobek Józefa Stachurskiego (zm. 1931) z interesującą płaskorzeźbą – portretem Chrystusa wykonany w pracowni Rusinka z Boguchwały. Z tego samego warsztatu pochodzi także płaskorzeźba Jezusa w Ogrójcu (Maria Konkolowa, zm. 1945). Poza Rusinkiem jest również kilka nagrobków z warsztatu miejscowych monopolistów – rodziny Janików.

Cmentarz w Przybyszówce powstał przed 1862 r. Najstarszym ze znalezionych nagrobków na tej nekropolii jest stella z ok. 1890 r. (Władysław Łabędź Szameyt, zm. 1890) ze znanego już ze Starego Cmentarza zakładu Fabiana Hochstima z Krakowa. Wśród zasobu zabytkowych nagrobków dominują pomniki powstałe w 1 ćw. XX w., a stylistycznie są to głównie postumenty i stelle z krzyżami/krucyfiksami, obeliski. Dominują nagrobki z warsztatu Janików, wśród nich także postumenty z rzeźbami np. Marii (Jan Cisło, zm. 1918; rodziny Dąbrowskich, zm. 1919, 1920). Z rzeszowskich rzeźbiarzy jest także reprezentowany R. Nitka (np. nagrobek Apoloni Kidackiej, zm. 1937).

Słocina posiada właściwie dwie nekropolie. Jedna, dokumentująca pierwotny cmentarz, który znajdował się przy kościele (dobry klasycystyczny nagrobek z rzeźbą smutnego mężczyzny; żeliwne krzyże; pochówki z pocz. XX w., m.in. proboszcza słocińskiego ks. R. Malinowskiego zm. 1916 r. - nagrobek charakteryzuje się bogatą metaloplastyką krzyża i ogrodzenia). Druga historyczna nekropolia dawnej wsi Słocina powstała zapewne w 1 poł. XIX w. (widoczna na mapie z 1862 r.). Do ciekawszych niesygnowanych i jednocześnie najstarszych nagrobków na nekropolii można zaliczyć pomnik Władysława Jaklińskiego (zm. 1885 r., wyniosła stella z nałożonym krzyżem). Pozostałe zabytkowe nagrobki pochodzą głównie z l. 20-30. XX w. i prezentują skromne formy. Jednak jest też kilka postumentów z pełnoplastycznymi rzeźbami Marii, Chrystusa, które powstały w warsztacie Janików (Anna Kuligłówna, zm. 1923; rzeźba NMP NP). Są także nagrobki z innych rzeszowskich warsztatów - R. Nitki (krzyż na kamiennym postumencie, Zofia Woźniak, zm. 1938). Należy także zwrócić uwagę na parę wykonanych z dużym pietyzmem nagrobków powstałych w zakładzie J. Czuby. Jest to pomnik Karola Taklińskiego (zm. 1893) - postument flankowany parą kolumn, z wolutowym szczytem, na którym krzyż z przewieszonym kwietnym wieńcem oraz bogatszy w formie nagrobek Katarzyn Piotrowskich - z aedikulą z figurką Marii, płaskorzeźbionym medalionem Chrystusa, zwieńczony krucyfiksem. Cmentarz zdobi centralnie położona kaplica grobowa wybudowana staraniem Józefa Niemaszka, którego tablica fundacyjna znajduje się na bocznej elewacji budynku. Kaplica murowana kryta trójspadowym dachem pokrytym blachą. Ceglane ściany o podziale ramowym. Dekoracyjnie rozwiązana elewacja frontowa z parą półkolumn flankujących portal.

Cmentarz w Staromieściu powstał zapewne w I poł. XIX w.; jak na większości rzeszowskich i podrzeszowskich nekropolii obecny jest warsztat Janików zarówno w formach prostych jak i pomnikach z rzeźbami. Z Rzeszowa może także pochodzić jeden z nagrobków o analogicznych rozwiązaniach jakie można zauważyć na słocińskich dziełach J. Czuby. Jest też reprezentant środowiska krakowskiego – E. Stehlik, który wykonał nagrobek miejscowego proboszcza ks. W. Cybulskiego (zm. 1880 r.) z rzeźbą Najświętszej Marii Panny NP. Można także zauważyć kilka innych rzeźb (Marii, Płaczki) zdobiących miejscowe pomniki, niestety nie są one sygnowane. Najcenniejszym i prawdopodobnie najstarszym nagrobkiem jest pomnik proboszcza ks. Stanisława Walickiego (zm. 1846) w formie bogato rzeźbionej antycznej stelli zwieńczonej urną. Niewielki, ale bardzo starannie wykonany nagrobek może być powiązany z którymś z lwowskich warsztatów, które jak już wiemy wykonywały w tym czasie dzieła dla rzeszowskich klientów. Na cmentarzu staromiejskim wybudowana została także niewielka murowana, otwarta kaplica.

W Zalesiu mamy do czynienia, podobnie jak w Słocinie, z przypadkiem miejscowości, gdzie zachowane są dwa cmentarze. Związane to jest z istnieniem namiastki cmentarza przycerkiewnego cerkwi w Zalesiu. Wzmianki o cerkwi w Zalesiu są datowane na XV w. i zapewne od tamtego czasu istniał wokół świątyni cmentarz. Obecnie w północno-zachodnim narożniku cerkwiska zgromadzono, zapewnie wtórnie, siedem nagrobków, głownie właścicieli Zalesia. Dobrej klasy pomniki, charakteryzujące się artystycznym detalem pochodzą głównie z krakowskiego warsztatu E. Stehlika, jest też jeden przykład rzeszowskiego zakładu Janika.
Obecny cmentarz położony przy ul. Robotniczej powstał zapewne po edykcie cesarskim i istniał już w I poł. XIX w. Już w 1860 r. powstała na nim kaplica, którą Antoni Sołtykiewicz (profesor rzeszowskiego gimnazjum) ufundował pamięci swojej żony Krystyny. Nielicznie występują na nekropolii zabytkowe nagrobki. Wśród nich można wymienić: zdekompletowany już nagrobek A. Michałka (zm. 1883, wyk. J. Kulesza z Krakowa); kamienny cokół z postacią aniołka (A. Michałek, zm. 1916), płaczkę na pomniku T. Hanasiewicza (zm. 1907, naczelnik sądu w Tyczynie).

Na tle obecnych nekropolii Rzeszowa ubogo prezentuje się zasób niewielkiego cmentarza w Zwięczycy. Zachowało się kilka pomników pochodzących głównie z 1. i 2. dekady XX w., wykonanych w warsztatach Janika i Nitki.