Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Rzeszowska "Sprawiedliwa"

Anna Płonka 1908 - 1992. Arch. SP 1 w Rzeszowie

We wrześniu 2015 roku tytuł „Sprawiedliwej wśród Narodów Świata” - najbardziej prestiżowe odznaczenie cywilne Izraela - uzyskała rzeszowianka Anna Płonka. W ten najwyższy sposób została uhonorowana za swoją postawę podczas II wojny światowej. Dzięki niej Zagładę przeżył Roman Heinberg, Żyd z którym Anna Płonka współpracowała podczas istnienia getta w Rzeszowie.

Anna Płonka przyszła na świat 30 czerwca 1908 roku w Rzeszowie w rodzinie Jana i Marii. Ojciec szybko zmarł, a matka była zmuszona wychowywać Annę sama i to w trudnych warunkach bytowych. W 1927 roku Anna ukończyła Seminarium Nauczycielskie, a w chwilę później zdała maturę, po której otrzymała pracę jako nauczycielka w okolicach Drohiczyna.

Była zaangażowana w sprawy społeczne, m.in. w Związku Nauczycieli Polskich, pełniła też obowiązki instruktora Przysposobieniu Obronnym Kobiet, współpracowała ze „Strzelcem”. W roku 1936 ukończyła Wyższy Kurs Nauczycielski we Lwowie. Obrała wówczas specjalność geograficzno-przyrodniczą. Wojna zastała ją koło Drohiczyna. Do Rzeszowa wróciła w 1941 roku.

Wojenna rzeczywistość

Realia okupacji niemieckiej zmusiły młodą nauczycielkę do działania. Aby uniknąć zsyłki na roboty do Niemiec zatrudniła się jako pomoc fizyczna w majątku Jędrzejowiczów. Później przeniosła się do Słociny, gdzie pracowała w charakterze wychowawczyni dzieci w domu rodzinnym Chłapowskich.

Uzyskała posadę nauczycielki w lokalnej szkole, gdzie pracowała do końca okupacji niemieckiej. W latach 1942-1944 uczestniczyła w tajnym nauczaniu. Od 1941 roku była łączniczką w ZWZ-AK i podlegała bezpośrednio Jadwidze Madej ps. „Iskra”, referentce Wojskowej Służby Obwodu Kobiet. Sama Anna Płonka działała w konspiracji pod pseudonimem „Hania”. Z ramienia ZWZ-AK utrzymywała w Rzeszowie kontakty z ruchem oporu w getcie. Pośrednikiem w tychże kontaktach był urodzony w 1924 roku Roman Heinberg.

Na pomoc Żydom

Anna Płonka szczególną uwagę zwróciła na rzeszowskie getto. Zdawała sobie sprawę z tego, że los uwięzionych tam Żydów był tragiczny. Wiedziała też o wyjątkowo surowych represjach Niemców wobec społeczeństwa żydowskiego. Był to okres, kiedy wcielano w życie akcję „Reinhardt”, gdzie próbowano ostatecznie „rozwiązać kwestie żydowskie”.

Płonka wielokrotnie do żydowskiej dzielnicy w Rzeszowie dostarczała żywność i niezbędne medykamenty. Szczególnie niebezpieczny okres dla rzeszowskiego getta nastał w lecie 1942 roku. Wówczas Niemcy rozpoczęli likwidację tej części miasta. Trwała ona etapami aż do 1943 roku, kiedy to ostatecznie zlikwidowano getto. W tym właśnie czasie Anna Płonka rozpoczęła proces ratowania jej pośrednika, Romana Heinberg. Należało działać szybko i precyzyjnie. W pierwszej kolejności Płonce udało się wydostać Heinberg z getta.

Kiedy to nastąpiło, udzieliła mu schronienia w jej własnym mieszkaniu, gdzie mógł się poczuć w miarę bezpiecznie po „aryjskiej” stronie. Kolejnym etapem pomocy dla uratowanego Żyda było zorganizowanie mu lewych dokumentów na polskie nazwisko. Udało się i od tego czasu Roman Heinberg legitymował się jako Bronisław Krupa. Wkrótce, wykorzystując komórkę AK w Rzeszowie, Anna Płonka zorganizowała mu w rzeszowskim Urzędzie Pracy przeniesienie na roboty do Niemiec.

Niedawno zespół badawczy z Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej dokonał nie lada odkrycia. Przygotowując biogram rzeszowskiej „Sprawiedliwej”, Anny Płonki, natknął się na niezwykle interesujące informacje na temat uratowanego.

Po zakończeniu wojny Heinberg vel Krupa wrócił do kraju. Znowu nieznacznie zmienia nazwisko: raz legitymuje się jako Romuald Hajnberg, to znowu wraca do pierwotnego Roman Heinberg. Swoje powołanie odnalazł w świecie kina. Został asystentem kamerzysty, a później producentem. Współprodukował kronikę filmową, ale szczególnie znany był z filmu „Niewinni czarodzieje” z 1960 roku. Reżyserem filmu był Andrzej Wajda, autorem scenariusza m.in. Jerzy Skolimowski, aktorami Tadeusz Łomnicki, Roman Polański, Kalina Jędrusik.

W 1968 roku wyemigrował do USA, gdzie nadal kontynuował karierę w świecie filmu. Ponownie zmienił nazwisko. Teraz był Romanem Harte. W 1977 roku współprodukował film Davida Lyncha „Głowa do wycierania", a w 1982 roku zostaje konsultantem w obrazie „Wybór Zofii” gdzie w rolę tytułową wcieliła się genialna Meryl Streep. Zmarł 29 marca 2009 roku. Pozostały po nim m.in. wspomnienia z 1996 roku nagrane przez zespół z Instytutu Yad Vashem.

Anonimowa bohaterka

Okupacyjna rzeczywistość zmusiła wielu Polaków do zachowania w tajemnicy faktu ratowania Żydów. W Generalnym Gubernatorstwie od jesieni 1941 roku weszło w życie oficjalne prawo, że ktokolwiek ratujący Żydów podlega karze śmierci. Kara obowiązywała też Żydów, którzy korzystali z azylu organizowanego przez Polaków, ale też i tych, którzy nie mieli nic wspólnego z ratowaniem społeczności żydowskiej. I ci mogli mieć nieprzyjemności. W społeczeństwie zapanował terror, którzy stworzyli okupanci, podjudzali jednych na drugich, finansowali nagrody za załapanie Żyda, bądź jego wydanie. Ludzie bali się udzielania pomocy Żydom, również ci, którzy w efekcie zdecydowali się na ten krok, obawiali się ujawniania swych zamiarów i czynów. Anna Płonka uratowała Romana Heinberga od bardzo prawdopodobnej śmierci w rzeszowskim getcie, gdzie zginęło 15 tysięcy Żydów.

Po wojnie Płonka kontynuowała karierę nauczycielską, najpierw w Szkole Podstawowej nr 4 w Rzeszowie, a później w Szkole Podstawowej nr 1, gdzie zresztą przeszła na emeryturę. Jeszcze w 1944 roku zaangażowała się w ZNP, była też sekretarzem w Zarządzie Powiatowym Ligi Kobiet, a od 1953 roku instruktorem geografii w Rzeszowie. W latach 80. zaangażowana w działalność ZBoWiD i PSS „Społem”. Wielokrotnie zasłużona i odznaczona, m.in. Srebrnym Krzyżem Zasługi, potem Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Armii Krajowej aż wreszcie Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski. Anna Płonka zmarła 30 stycznia 1992 roku.

15 września 2015 roku Instytut Yad Vashem w Jerozolimie przyznał jej tytuł „Sprawiedliwej wśród Narodów Świata”. Zgodnie ze zwyczajem zasadzono drzewko oliwne w Sadzie Pamięci pod Instytutem na pamiątkę heroicznej postawy w stosunku do Romana Heinberga, ale też innych Żydów uwięzionych w rzeszowskim getcie. Końcem maja tego roku Anna Płonka została upamiętniona w Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej na Ścianie Pamięci, gdzie weszła w poczet podkarpackich Sprawiedliwych.

Jakub Pawłowski

Podkarpacka Historia
nr 9-10 wrzesień/październik 2017 r.