Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Tablica pamiątkowa płk. Marcina „Lelewela” Borelowskiego

To jedna z najstarszych tablic pamiątkowych w Rzeszowie. Ufundowali ją w 1913 r. rzemieślnicy rzeszowscy, w 50 rocznice wybuchu Powstania Styczniowego.
Marcin Borelowski urodził się w 1829 r. pod Krakowem. Od młodości angażował się w działania niepodległościowe. W 1958 r. osiedlił się w Rzeszowie i otworzył warsztat, wykonujący prace blacharskie i studniarskie. Po kilku latach przeniósł się do Warszawy. Uczestniczył w przygotowaniach do Powstania Styczniowego. W 1863 r., w stopniu pułkownika (pseudonim „Lelewel”), pełnił funkcję naczelnika wojennego województwa podlaskiego i lubelskiego. Dowodził oddziałami powstańczymi w bitwach pod Chruśliną, Różą i Panasówką. Zginął we wrześniu 1863 r. w bitwie pod Batorzem.
Po upadku Powstania Styczniowego w polskich działaniach zbrojnych na rzecz odzyskania niepodległości nastąpiła dłuższa przerwa. Pierwszą organizacją, która na szeroka skalę rozpoczęła przygotowanie kadr dla przyszłego wystąpienia zbrojnego, były Związki Strzeleckie. Podczas szkoleń wojskowych strzelcy analizowali m. in. rozwiązania organizacyjne i taktykę powstańców. Odwoływali się także do ich tradycji. W okresie międzywojennym płk Borelowski był patronem jednego z oddziałów Związku Strzeleckiego w Rzeszowie.

Tablica pamiątkowa na budynku przy ul. 3 Maja 1

płk. Marcin „Lelewel” Borelowski

Związek Strzelecki w latach trzydziestych

Latem 1932 r. uchwalony został przez Walny Zjazd nowy „Statut Stowarzyszenia Związek Strzelecki”, który zastąpił postanowienia z 1922 r. Zgodnie nowym statutem, członkiem stowarzyszenia mogła być każda osoba fizyczna, o nieposzlakowanej czci, mająca ukończonych 18 lat życia, posiadająca obywatelstwo polskie.  Osoby poniżej 18 roku życia mogły być przyjmowane, jako tzw. młodzież strzelecka. Członkowie dzielili się na: czynnych, współdziałających oraz zasłużonych (rodzaj członkostwa honorowego). Członkowie czynni dzielili się z kolei na: kandydatów, odbywających okres próbny oraz członków rzeczywistych, to jest takich, którzy pomyślnie przeszli staż kandydacki i złożyli przyrzeczenie strzeleckie.

Pod względem organizacyjnym struktura ZS dostosowana była nadal do sieci organizacyjnej państwowego aparatu przysposobienia wojskowego. Poszczególne szczeble stanowiły: oddziały, powiaty i okręgi. Oddziały męskie i żeńskie działające na terenie jednego powiatu, tworzyły powiat strzelecki, zaś na terenie okręgu korpusu  okręg strzelecki.
Jednostki taktyczne ZS tworzyły: sekcja, drużyna, pluton i kompania. Sekcja (4 - 8 ludzi) była najmniejszą jednostką taktyczną. Dwie sekcje tworzyły drużynę (dowodzoną przez drużynowego), 2 - 5 drużyn pluton (dowodził oddziałowy), zaś 2-  5 plutonów - kompanię (dowódca - kompanijny). Oddział był jednostką organizacyjną o stanie zmiennym. W myśl statutu miał liczyć nie mniej niż 20 ludzi (pluton). Sugerowano zarazem, by nie był większy niż kompania.

„Mundur strzelecki - pisała w 1933 r. „Gazeta Rzeszowska” - zasadniczo nie różni się ani co do barwy, ani co do kroju od munduru Wojsk Polskich.” W praktyce umundurowanie było dość różnorodne. Obok mundurów szytych z przeznaczeniem dla strzelców, używano też mundurów wypożyczonych lub otrzymanych od wojska, zarówno starszych, jak i nowszych wzorów. Szczególnie popularne, zwłaszcza wśród szeregowych strzelców, były letnie bluzy kroju wojskowego. Bluzy te nosiły także oddziały żeńskie ZS. W tym przypadku ich uzupełnienie stanowiły granatowe berety i spódnice.

Tylko część członków organizacji - zwłaszcza w oddziałach wiejskich - była umundurowana. W 1931 r. podczas obchodów święta 3 Maja w Rzeszowie, na 1100 strzelców uczestniczących w uroczystościach, umundurowanych było tylko 400. Stan ten w poszczególnych oddziałach stopniowo poprawiał się, ale wydaje się, że ZS nie uzyskał nigdy wskaźnika 100 % umundurowania.

Głównym elementem wyróżniającym była czapka maciejówka z granatowym otokiem (w WP otok taki miała piechota) i orłem strzeleckim, nawiązująca do nakrycia głowy strzelców sprzed 1914 r. i legionistów. Oznakę organizacyjną stanowiła czerwona tarcza z orłem strzeleckim, noszona na lewym ramieniu. Inne niż w wojsku były też guziki mundurowe  metalowe, z wizerunkiem orła strzeleckiego i literą „S” na tarczy.

Do tradycji legionowej nawiązywał również obowiązujący w ZS sposób oznaczania stopni. Dystynkcje umieszczone były na patce, noszonej na kołnierzu. Stanowiły je karmazynowe wężyki różnej szerokości oraz paski i gwiazdki w układzie pionowym.

W 1933 r. ilość oddziałów strzeleckich w powiecie rzeszowskim znowu się powiększyła, osiągając liczbę 76 oddziałów męskich (2380 członków) i 9 żeńskich.

W tym samym roku Komendantem Powiatowym ZS mianowany został legionista, rzeszowski lekarz dr Henryk Węglowski. To z jego działaniami wiązać należy znaczny rozrost organizacji w samym Rzeszowie. Obok istniejącego już wcześniej oddziału im. L. Lisa-Kuli, w 1934 i 1935 r. powstało kilka następnych.
Zreorganizowane zostały rzeszowskie oddziały żeńskie. Po przekształceniu pododdziałów akademickich ZS w zwykłe oddziały, utworzono żeński oddział nr 1 im. Michaliny Mościckiej i żeński oddział nr 2 im. Zofii Wrońskiej.

Ekipa kolarska oddziału ZS w Zakładach Cegielskiego w Rzeszowie

Grupa strzelczyń z oddziału żeńskiego ZS w Ulanowie

Wśród kilku obszarów działalności ZS na pierwszym miejscu, nawet przed szkoleniem wojskowym, postawiono wychowanie obywatelskie. Jego celem było dokształcanie ogólne członków oraz kształtowanie postawy światłego obywatela, zaanga-żowanego w życie kraju. W realizacji tego zamierzenia pomóc miały liczne wydawnictwa, m. in. własne pismo „Strzelec” oraz sieć świetlic i bibliotek.

Ważny element edukacji patriotycznej stanowił udział „Strzelca” w uroczystościach i obchodach rocznicowych oraz świętach państwowych. We wszystkich tych imprezach ZS, obok wojska, był głównym uczestnikiem.  Drugim, obok wychowania obywatelskiego, obszarem działania ZS było szkolenie (przysposobienie) wojskowe. Szczególny nacisk kładziono na szkolenie przedpoborowych nie uczących się. Miało to istotne znaczenie, bowiem młodzież uczęszczająca do różnych typów szkół średnich uczestniczyła w obowiązkowym szkoleniu wojskowym w ramach hufców szkolnych.

Choć, jak już wspomniano, „Strzelec” korzystał z dużej i wszechstronnej pomocy wojska, zasadniczą część pracy szkoleniowej wykonywała własna kadra, rekrutująca się spośród oficerów i podoficerów rezerwy WP. Przechodzili oni specjalne szkolenia na kursach i obozach dla instruktorów, organizo-wanych zwłaszcza na szczeblu okręgu. Sprawdzianem nabytych umiejętności były tzw. koncentracje ZS, umożliwiające ćwiczenia większych oddziałów. Niekiedy nadawano im duży rozmach i rozgłos propagandowy. Odbywano też ćwiczenia nocne. Przykładem takich zajęć mogą być Bratkowice, gdzie w 1931 r. oddziały ZS z okolicznych wsi, mające do dyspozycji ciężkie karabiny maszynowe, karabiny i granaty, ćwiczyły zdobywanie miejscowości opanowanej przez „nieprzyjaciela”.

Kolejną dziedziną rozwijaną i propagowaną przez ZS było wychowanie fizyczne i sport. Kulminacją działalności w tym zakresie, zwłaszcza gdy chodzi o stronę propagandową, stały się organizowane z dużym rozmachem święta WF i PW, w których „Strzelec” odgrywał rolę dominującą. Ich program starano się tak konstruować, by elementy sportowe łączyć z wychowaniem patriotycznym.

Związek Strzelecki, liczący w 1937 r. ponad 500 tysięcy członków, był zdecydowanie największą organizacją, zajmującą się przysposobieniem wojskowym w Polsce. Po wybuchu II wojny światowej wielu strzelców zostało zmobilizowanych i wzięło udział w obronie Ojczyzny z bronią w ręku. Po kampanii wrześniowej, kiedy tworzono ruch oporu, młodzi, patriotycznie nastawieni i wojskowo przeszkoleni strzelcy stali się pożądanym i cennym nabytkiem, szczególnie dla ZWZ - AK i BCh. Nie brakowało ich też w późniejszych organizacjach niepodległościowych, jak Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”.

Albin Fleszar „Satyr”

Urodzony 1 marca 1888 r. w Kąkolówce (pow. Rzeszów).

Uczęszczał do I Gimnazjum w Rzeszowie. Po maturze rozpoczął studia geologiczne i geograficzne na Uniwersytecie Lwowskim.

Był współpracownikiem prof. E. Romera i członkiem Komisji Fizjograficznej PAU, a także autorem cennych prac geologicznych. Równolegle działał w ZWC i ZS, pełniąc m. in. funkcję komendanta szkoły oficerskiej okręgu lwowskiego.

Był założycielem wielu oddziałów ZS w rejonie Rzeszowa i posiadaczem „parasola”  odznaki ukończenia wyższego kursu oficerskiego ZS.

Od 1914 r. w Legionach, gdzie dowodził VI batalionem, a od 1916 r. w stopniu majora 7 pp.

Po dymisji J. Piłsudskiego popadł w depresję i 3 listopada 1916 r. popełnił samobójstwo w szpitalu w Słonimie.