Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Pomnik Żołnierzy Armii Krajowej Podokręgu Rzeszów

51.jpg (22.93 Kb)Problematyka dotycząca historii AK, podobnie jak strzelecka, czy legionowa, w okresie PRL nie była dobrze widziana. W latach powojennych AK była zaciekle zwalczana, a jej dokonania fałszowane i oczerniane przez propagandę rządową. Wprawdzie z biegiem lat sytuacja uległa pewnej poprawie i  od lat sześćdziesiątych XX w. zaczęły pojawiać się publikacje poświęcone dziejom Armii Krajowej - 300 tysięcznej  sile zbrojnej Polskiego Państwa Podziemnego, to jednak poważniejsze upamiętnienia możliwe były dopiero po odzyskaniu suwerenności w 1989 r.

Z inicjatywą wybudowania pomnika poświeconego żołnierzom AK Podokręgu Rzeszów wystąpili kombatanci z rzeszowskiego Oddziału Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Oni też zbierali fundusze, ustalali lokalizację oraz kierowali sprawami organizacyjnymi. Ogłoszono społeczny konkurs na projekt, w wyniku którego przyjęto do realizacji pracę Magdaleny Madej - Dachnowicz.

11 listopada 2001 roku, w dniu Święta Niepodległości, pomnik upamiętniający żołnierzy AK Podokregu Rzeszów, został uroczyście odsłonięty i poświęcony. Warto dodać, że kamień węgielny monumentu poświęcił Ojciec Święty Jan Paweł II, podczas swego pobytu w Krakowie w 1999 roku.

Struktura organizacyjna Podokręgu Rzeszów Armii Krajowej

Pierwsze zręby sieci organizacyjnej późniejszej Armii Krajowej na terenie środkowej Małopolski zostały stworzone jeszcze na przełomie 1939  i 1940 r. przez Służbę Zwycięstwu Polski (SZP). Był to teren ważny dla organizacji, bowiem tędy, poprzez przełęcze karpackie, prowadziły szlaki łączności do Budapesztu, gdzie znajdowały się przedstawicielstwa rządu polskiego na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego.

W latach 1940 - 1941 kontynuator SZP - Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) stworzył strukturę organizacyjną, która z niewielkimi zmianami przetrwała do końca wojny.

Obszar środkowej Małopolski podzielony został na 4 inspektoraty rejonowe:
Inspektorat Rejonowy Rzeszów, składający się z obwodów: Rzeszów, Dębica i Kolbuszowa (obwód przejęty w 1942 r. z Inspektoratu Rejonowego Mielec).
Inspektorzy: mjr Władysław Bartosik (do IV 1940), mjr Stanisław Ruśkiewicz (do III 1941), kpt. Łukasz Ciepliński (wiosna 1941 - II 1945)
Inspektorat Rejonowy Mielec (zwany też Inspektoratem Tarnobrzeg), składający się z obwodów: Mielec, Tarnobrzeg, Nisko i Kolbuszowa ( tylko do 1942 r.)
Inspektorzy: mjr Walerian Tumanowicz (1940 - 1944), mjr Stefan Łuczyński (II - III 1944), p. o. mjr Feliks Gross - Korczyński (IV - V 1944), mjr Tadeusz Zieliński, mjr Stanisław Chomicz (XI 1944 - II 1945).
Inspektorat Rejonowy Przemyśl (zwany również jarosławskim), obejmujący obwody: Przemyśl, Jarosław, Przeworsk, Łańcut, Dobromil (w 1942 r. przekazany do Okręgu AK Lwów).
Inspektorzy: por. Bronisław Wochanka (do wiosny 1940 r.), kpt. Wincenty Rutkowski (do IX 1943), kpt. Teofil Banach (do IV 1944), p. o. kpt. Bronisław Toth (do V 1944), mjr Antoni Dębski (do jesieni 1944), kpt. Bronisław Toth.
Inspektorat Rejonowy Jasło (nazywany również Inspektoratem Krosno lub Podkarpacie), w skład którego wchodziły obwody: Brzozów, Jasło, Krosno, Sanok.
Inspektorzy: por. Stanisław Pieńkowski (do VII 1940), mjr Witold Obidowicz (VIII 1940 - II 1942) , mjr Łukasz Grzywacz - Świtalski (IX 1942 - V 1944), mjr Wincenty Rutkowski.

Wymienione wyżej inspektoraty rejonowe podlegały Komendzie Okręgu ZWZ  AK w Krakowie, a ta Komendzie Głównej w Warszawie. Wiosną 1943 roku, w związku z przygotowaniami do planowanego powstania powszechnego, utworzony został Podokręg AK Rzeszów, obejmujący właśnie cztery inspektoraty środkowej Małopolski. Komendantem Podokręgu mianowany został płk dypl. dr Kazimierz Putek (wcześniej szef sztabu Okręgu AK Kraków). Po jego aresztowaniu w grudniu 1944 r. funkcję tę pełnił mjr Stanisław Pieńkowski.

Inspektor rejonowy był zwierzchnikiem kilku obwodów, prowadził szkolenie dowódców obwodów i koordynował ich akcje. W skład inspektoratu wchodzili ponadto: zastępca inspektora, adiutant, oficer wywiadu, oficer kontrwywiadu, oficer dywersji i jego zastępca, oficer łączności, kapelan oraz szefowie niektórych służb.

Działalnością obwodu kierował jego komendant. W komendzie znajdowali się ponadto oficerowie wywiadu i kontrwywiadu, dywersji, łączności oraz szefowie służb specjalistycznych. Zasadniczo obwód powinien był teryto-rialnie obejmować obszar powiatu, w jego granicach sprzed 1939 r. Istniały jednak nieliczne odstępstwa od tej zasady; placówka Dynów należała do Obwodu Rzeszów (przed 1939 r. była w powiecie brzozowskim), zaś placówka Lubaczów należała do Obwodu Jarosław i dopiero w 1944 r. przekazana została do Okręgu Lwów.

Najniższą, ale zarazem podstawową jednostką organizacyjną ZWZ - AK była placówka. Zgodnie z założeniami, placówka powinna była obejmować teren gminy zbiorowej, w granicach sprzed 1939 r. Tu także były odstępstwa, polegające najczęściej na tym, że placówka obejmowała więcej niż jedną gminę. W Obwodzie Rzeszów sytuacja taka zaistniała w Placówce Błażowa (obejmującej gminy Dynów i Błażowa), Placówce Strzyżów (gminy Strzyżów i Niebylec) oraz Placówce Hyżne (gminy Hyżne i Jawornik Polski).

W razie potrzeby tworzono jednostki pośrednie między obwodem a placówką, tzw. podobwody. W 1944 r. w Obwodzie Dębica utworzono Podobwód Sędziszów, zaś Obwodzie Rzeszów wydzielono Podobwód Rzeszów -  Południe.

W pierwszych miesiącach 1944 r. została zakończona w Podokręgu AK Rzeszów akcja scaleniowa. Jej przepro-wadzenie wynikało z przyjęcia zasady, że AK jest jedyną legalną, polską konspiracją wojskową w kraju i wszystkie inne organizacje o charakterze wojskowym powinny się jej podporządkować. Prawie wszystkie oddziały Batalionów Chłopskich (BCh), Narodowej Organizacji Wojskowej i organizacji „Racławice”, zostały włączone do AK (Zgodnie z umową scaleniową niektórzy żołnierze BCh pozostali poza strukturami AK, tworząc tzw. Ludową Straż Bezpieczeństwa). W wyniku tej akcji szeregi organizacji powiększyły się w Inspektoracie Rzeszów o 2 497 żołnierzy, w tym w Obwodzie Rzeszów o 1 290 żołnierzy, w Obwodzie Kolbuszowa o 563 żołnierzy i w Obwodzie Dębica o 647 żołnierzy.

Gdy chodzi o liczebność oddziałów AK na terenie Podokręgu Rzeszów, to na podstawie zachowanych dokumentów można ją szacować na około 50 000 żołnierzy (wg stanu na 30 czerwca 1944 r.). Stany liczebne w poszcze-gólnych obwodach były różne i wahały się od 1000 do 10 000 żołnierzy. 

Inspektorat Rzeszów liczył po scaleniu 14 413 żołnierzy. Składały się na  to:  Obwód Rzeszów - 7 679 żołnierzy; Obwód Dębica  - 5 198 żołnierzy; Obwód Kolbuszowa - 1 536 żołnierzy.
Jednym z podstawowych zadań walki bieżącej było prowadzenie akcji sabotażowo - dywersyjnych. W styczniu 1943 r. Komendant Główny AK powołał Kierownictwo Dywersji (Kedyw), którego celem miało być planowanie i koordynowanie akcji sabotażowo - dywersyjnych oraz szkolenie kadr i oddziałów bojowych. W początkowym okresie terenowe struktury Kedywu funkcjonowały niezależnie od podstawowej sieci organizacyjnej AK. Latem 1943 r. zostały one podpo-rządkowane inspektorom rejonowym.

W końcu 1943 r. Inspektorat Rzeszowski dysponował 183 ludźmi w 6 oddziałach dywersyjnych. Niezależnie od tego, w Obwodzie Rzeszów było 13 oddziałów dywersyjnych, liczących 184 żołnierzy; w Obwodzie Dębica 14 oddziałów i 182 żołnierzy, zaś w Obwodzie Kolbuszowa 74 żołnierzy dywersji. Liczebność tych oddziałów wzrosła w 1944 r., kiedy komendanci obwodów rzeszowskiego i dębickiego wydali rozkazy o utworzeniu, co najmniej po jednym plutonie dywersyjnym na terenie każdej placówki.

52.jpg (42.82 Kb)

53.jpg (39.17 Kb)

Żołnierz z plutonu por. “Ajota”
podczas akcji “Burza”

Akcja “Burza” - pluton por. Antoniego Jazłowieckiego “Ajota”

Jan Stefan Kotowicz "Szatan"

54.jpg (35.83 Kb)Urodzony 18 XII 1890 r. w Rzeszowie.

Po ukończeniu I Gimnazjum w Rzeszowie, podjął studia prawnicze na UJ.

Od 1912 r. działał w rzeszowskim ZS.

W 1914 r. wstąpił do Legionów, obejmując dowództwo plutonu. Ciężko ranny w bitwie pod Krzywopłotami.
Od 1918 r. w WP, jeden z organizatorów Pułku Piechoty Ziemi Rzeszowskiej.

W 1919 r. ranny podczas walk na Wołyniu.

W okresie międzywojennym oficer służby stałej (w 1937 r. mianowany pułkownikiem).

Podczas kampanii wrześniowej dowodził 3 Brygadą Górską i z jej resztkami przekroczył granicę węgierską.

Latem 1943 r. przedostał się do kraju.

W 1944 r. objął dowództwo 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, z którą uczestniczył w akcji „Burza”. W tym samym roku aresztowany i skazany na 10 lat więzienia.

Zwolniony w 1945 r. na podstawie amnestii.

Zmarł 15 X 1963 r. w Rzeszowie.