Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Pomnik płk. Leopolda Lisa - Kuli

Leopold Lis - Kula, mieszkaniec Rzeszowa, wybitny oficer Związku Strzeleckiego (ZS), Legionów i odradzającego się Wojska Polskiego, zginął w wieku zaledwie 22 lat. Gorący patriotyzm oraz wybitne uzdolnienia wojskowe sprawiły, że jego postać zaczęła szybko obrastać legendą.

Nic więc dziwnego, że postanowiono uhonorować jego zasługi budując pomnik. Na czele Komitetu Budowy stanęła Aleksandra Piłsudska. Pomnik dłuta Edwarda Wittiga odsłonięto w 1932 r. Główne uroczystości odbyły się 18 września i nadano im wyjątkowo bogatą oprawę. Uczestniczyli w nich prezydent Ignacy Mościcki, marszałkowa Piłsudska z córkami, a także marszałkowie Sejmu i Senatu, kilku ministrów i kilkunastu generałów. Miejsce honorowe obok prezydenta przeznaczono dla matki bohatera - pani Elżbiety Kulowej. Po odsłonięciu pomnika odbyła się defilada garnizonu rzeszowskiego, licznych organizacji i stowarzyszeń, w tym 5 tysięcy strzelców.

Odtąd pomnik stał się celem wycieczek oraz miejscem licznych uroczystości patriotycznych. Po utracie niepodległości w 1939 r. stał się solą w oku władz okupacyjnych. W nocy z 10 na 11 kwietnia 1940 r. Niemcy pomnik zniszczyli, a brąz przeznaczyli na złom. Udało się uratować jedynie głowę z pomnika, która szczeliwie przetrwała okupację i lata powojenne, a obecnie eksponowana jest w Muzeum Historii Miasta Rzeszowa.

Odbudowa pomnika możliwa była dopiero po odzyskaniu przez Polskę suwerenności. Nowy pomnik, autorstwa Jana Wilczyńskiego i Bogusza Salwińskiego, został uroczyście odsłonięty w 1992 r. Aktu odsłonięcia dokonali żyjący jeszcze towarzysze broni płk. Lisa - Kuli: Wojciech Jarecki i Józef Flis - Flisiński oraz por. M. Ochalik w asyście strzelców A. Kaźmierczaka i D. Krawczyńskiego.

 

Delegacja ZS składa wieniec pod pomnikiem
płk. L. Lisa-Kuli

 

Uroczystość odsłoniecia pomnika L. Lisa - Kuli. Trybuna honorowa z prezydentem Ignacym Mościckim

  Powstanie Związku Strzeleckiego

W roku 1908 założono we Lwowie konspiracyjną organizację zbrojną pod nazwą Związek Walki Czynnej (ZWC). Wśród założycieli przeważali członkowie Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy przedostali się do Galicji po upadku rewolucji 1905 roku. Duchowym przywódcą tej grupy był Józef Piłsudski.

Zasadniczym celem, jaki przyświeca organizacji, było działanie na rzecz odzyskania niepodległości i odbudowy państwa polskiego. Uznając, że największą przeszkodą w realizacji tego zamierzenia jest Rosja, działania ZWC miały być skierowane w pierwszym rzędzie właśnie przeciwko temu państwu. Zakładano, że należąca do Austro-Węgier Galicja stanie się bazą, gdzie zostaną przygotowane kadry wojskowe oraz odpowiednie środki organizacyjne i techniczne dla przyszłego wystąpienia zbrojnego.

ZWC był organizacją elitarną i nieliczną. Początkowo działał jedynie we Lwowie, a później w większych miastach Galicji. W połowie 1910 roku liczył około 220 członków. Komórki ZWC utworzono też w Europie Zachodniej oraz na terenie zaboru rosyjskiego. Organizacja opierała się na wzorach wojskowych. Najmniejszym ogniwem była początkowo tzw. szóstka, a następnie sekcja, składająca się z 6 - 8 członków, z chorążym na czele.

W Rzeszowie ZWC został utworzony w 1910 lub na początku 1911 roku. Rozwój tej organizacji, a następnie Związku Strzeleckiego w Rzeszowie, ułatwiał bardzo fakt, iż ze środowiska tego wywodziło się kilku wybitnych oficerów strzeleckich, m.in.: Albin Fleszar „Satyr” i Tadeusz Furgalski „Wyrwa”. Uczestniczyli oni w zakładaniu zrębów tej organizacji, a następnie często ją wizytowali.

Nieliczna, konspiracyjna organizacja nie mogła spełniać celów, jakie stawiali sobie jej twórcy. Władze ZWC uznały więc, że najlepszym rozwiązaniem będzie utworzenie legalnej polskiej organizacji strzelectwa (ZWC pozostała konspiracyjną strukturą kierowniczą). Podstawę prawną stanowiła austriacka ustawa o stowarzyszeniach oraz rozporządzenie Ministerstwa Obrony Krajowej z 1909 roku o „popieraniu strzelectwa dobrowolnego”. Dokument ten dawał sportowym organizacjom strzeleckim prawo do korzystania ze strzelnic garnizonowych, wypożyczania broni, zakupu amunicji po niższych cenach, a także korzystania z pomocy instruktorów wojskowych. Wymagał zarazem, by członkowie organizacji nie byli w czynnej służbie wojskowej, mieli obywatelstwo austriackie i ukończone 17 lat. Dwa ostatnie warunki nie były jednak ściśle przestrzegane.

Pierwsza polska jawna organizacja strzelecka powstała wiosną 1910 roku we Lwowie. Zapewne dla przyspieszenia i ułatwienia rejestracji w Namiestnictwie, nadano jej nazwę „Związek Strzelecki”, co było dosłownym tłumaczeniem określenia „Schützen-Verein”, użytego w rozporządzeniu z 1909 r. W tym samym roku stowarzyszenie strzeleckie utworzono w Krakowie, nadając mu nazwę „Strzelec”.

Faktyczne kierownictwo nad całą organizacją, zwłaszcza w sprawach wojskowych, sprawował nadal zakonspirowany Wydział ZWC, wybierany przez Radę. W czerwcu 1912 roku zawieszono wieloosobowy Wydział, stawiając na czele organizacji Komendanta Głównego, którym co roku wybierany był Józef Piłsudski „Mieczysław”. Miał on do pomocy Radę Przyboczną i Sztab Główny, kierowany przez Kazimierza Sosnkowskiego „Józefa”. Następstwem tej reorganizacji było późniejsze utworzenie komend okręgowych, obwodowych i miejscowych ZWC.

Organizacja strzelecka w Rzeszowie powstała prawdopodobnie na początku 1912 r. i podlegała wówczas lwowskiemu ZS.

Rozwój liczebny i terytorialny organizacji spowodował utworzenie III Okręgu ZS w Galicji (obok dotychczasowych krakowskiego i lwowskiego oraz okręgu zagranicznego), z siedzibą w Rzeszowie. Okręg rzeszowski ZS obejmował obszar Galicji środkowej. Początkowo miały to być następujące powiaty (w tym tzw. sądowe): Jarosław, Sieniawa, Nisko, Sanok, Dobromil, Tarnobrzeg, Mielec, Jasło, Dębica, Stróże oraz „miejscowości wzdłuż drogi kolejowej Tarnów  Stróże”. Być może obszar okręgu rzeszowskiego uległ później zmianie, bowiem rozkaz mobilizacyjny z 1914 r. wymienia także powiaty Krosno i Przemyśl.

Od 1913 r. zaczęto organizować w Galicji komendy niższego szczebla - obwodowe. Nie znamy niestety tego podziału. Najprawdopodobniej obwód obejmował teren powiatu. Przed 1914 r. w okręgu rzeszowskim działały 72 organizacje miejscowe ZS, liczące 1 166 członków ćwiczących (okręg lwowski 1 426 członków, okręg krakowski 4 333).

Trudna do ustalenia jest dokładna data utworzenia okręgu rzeszowskiego. Była to druga połowa 1912, lub - co bardziej prawdopodobne - już 1913 r. Stanowisko prezesa ZS w Rzeszowie pełnił początkowo inżynier geometra Stefan Dobrzański, a następnie adwokat dr Eugeniusz Gołogórski. Komendantem Okręgu III (rzeszowskiego) mianowany został Władysław Wilk „Rudolf”, urzędnik sądowy, podobnie jak A. Fleszar i T. Furgalski absolwent wyższego kursu oficerskiego, który upoważniał do noszenia specjalnej odznaki tzw. parasola. Jego zastępcą był Marian Fornal „Bolesławicz”, student filozofii i prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim. Funkcję kapelana okręgu objął w 1914 r. ks. Stanisław Żytkiewicz, założyciel Drużyny Bartoszowej w Boguchwale, która przeszła później do ZS.

 

Ćwiczenia ZS. Patrol sanitarny

 

Zbiórka oddziału strzeleckiego, 1913 r.

 Leopold Kula "Lis"

Urodzony 11 XI 1896 r. w Kosinie (pow. Łańcut). Uczęszczał do II Gimnazjum w Rzeszowie, działał w skautingu i organizacji „Promień”. W 1912 r. wstąpił do ZS.

W roku następnym uzyskał stopień oficerski i nominację na zastępcę Komendanta Okręgu III ZS.
Od 1914 r. w Legionach, gdzie dowodził kompanią, a następnie batalionem. Po kryzysie przysięgowym wcielony do armii austriackiej i skierowany na front włoski, gdzie został ciężko ranny.

W 1918 r. mianowany Komendantem Obwodu POW w Rzeszowie, a w lipcu tego roku komendantem POW na Ukrainie.

W grudniu 1918 r., w stopniu majora, objął dowództwo batalionu w 23 pp. 7 III 1919 r. został ciężko ranny pod Torczynem i wkrótce zmarł.

Pośmiertnie awansowany na podpułkownika, a następnie zweryfikowany w stopniu pułkownika.