Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności. W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. zamknij

Krzyż - Pomnik „Ofiarom Komunizmu”

61.jpg (39.75 Kb)

Inicjatywa upamiętnienia ofiar systemu komunistycznego wyszła ze środowiska Piłsudczyków i działaczy Konfederacji Polski Niepodległej. Ich staraniem, ze składek społecznych, krzyż - pomnik został wykonany. Jego uroczyste poświecenie  miało miejsce16 września 1990 r. Był to bodaj pierwszy w Polsce pomnik ofiar komunizmu.

Nieprzypadkowa jest lokalizacja pomnika na placu Śreniawitów - obok zamku. W  latach powojennych, w znajdującym się tu więzieniu przetrzymywano, torturowano i mordowano więźniów politycznych. Nie przypadkowa była też data odsłonięcia pomnika. Przypadała ona w 51 rocznicę zdradzieckiej napaści ZSRR na Polskę i zagarnięcia Kresów Wschodnich. W sposób szczególny pomnik upamiętnia cierpienia Polaków na Kresach  ofiar wywózek, więzień i mordów, ze zbrodnią katyńską na czele.
 Krzyż jest celem rocznicowych marszów, uroczystości o charakterze religijno - patriotycznym, jaka odbywa się co roku w rocznicę 17 września, a poprzedza ją Mszą św. w kościele Św. Krzyża. Pod pomnikiem tym rozpoczyna się też doroczna Droga Krzyżowa prowadząca ulicami Rzeszowa do klasztoru OO. Bernardynów. Odbywa się ona w każdy pierwszy piątek Wielkiego Postu. 

Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

Najsilniejszą strukturą powojennego podziemia niepodległoś-ciowego było Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. Choć WiN  powołane w Warszawie 2 września 1945 r.  powstało na akowskich korzeniach, miało polityczny charakter. Celem zrzeszenia było: „utrzymanie wiary w lepsze jutro Polski w duchu walki o niepodległość, niedopuszczenie do moralnego upadku oraz szerzenie niewiary w trwałość obecnej [komunistycznej] rzeczywistości”.

Zrzeszenie WiN wyjątkowo prężnie funkcjonowało na terenie Rzeszowszczyzny. W ciągu dwu lat przez jego szeregi przeszło kilka tysięcy doświadczonych konspiratorów. Siatka tego podziemia niepodległościowego została uformowana w Okręg WiN Rzeszów (kryptonimy: „Firma Karmański”, „Wydział 33”), terytorialnie tożsamy z województwem rzeszowskim. Okręg wchodził w skład krakowskiego Obszaru Południowego WiN. Rzeszowskie struktury WiN były jednymi z ważniejszych w skali kraju; stały się kuźnią kadr dla konspiracji ogólnopolskiej oraz Delegatury Zagranicznej WiN.

Okręg WiN Rzeszów obejmował cztery rejony: Rzeszów („Centrum”), Przemyśl („Wschód”), Mielec („Północ”) i Krosno („Południe”). Rejony skupiały po kilka rad powiatowych. Sprawnie uformowane zostały także terenowe komórki niższego szczebla WiN, czyli gminne „Koła”, gromadzkie „Kropki” oraz „Przecinki”, które tworzono na bazie wiosek. Taką siecią, „w dół” były kolportowane materiały propagandowe WiN, „w górę” zaś szły raporty wywiadowcze.

Najbardziej rozwiniętą strukturę WiN stanowiła komórka informacji. Oprócz własnej, winowskiej propagandy, starała się przeciwdziałać sowietyzacji Polski. Od kwietnia 1946 r. ukazywało się pismo Okręgu WiN Rzeszów  „Ku Wolności”. Sieć wywiadowcza i kontrwywiadowcza Okręgu WiN Rzeszów gromadziła materiały o komunistycznych formacjach bezpieczeństwa (NKGB, NKWD, UBP, MO, KBW), o więzieniach i aresztach, a także o nastrojach społeczeństwa, o partiach politycznych (głównie PPR i PPS), sowieckiej dominacji w Polsce, pracach administracji rządowej i samorządowej, przejawach polskiej i ukraińskiej działalności podziemnej. Wywiad WiN odnotowywał również kwestie ekonomiczno-gospodarcze, sprawy mniejszości narodowych oraz sytuację na terytoriach zajętych przez ZSSR.

Wyjątkowo wartościową strukturą rzeszowskiego WiN były Brygady Wywiadowcze, którymi kierował Antoni Słabosz („Paweł”), a potem Józef Klus („Wacek”). Sporym sukcesem Brygad Wywiadowczych okazało się wprowadzenie kilkunastu informatorów i tak zwanych „wtyczek” do komunistycznych formacji policyjnych, w tym do rzeszowskiej „centrali” bezpieki. Bazując na akowskich doświadczeniach Okręg WiN Rzeszów dysponował również siatką specjalną, zwaną „Strażą”, której zadania polegały na zapewnieniu bezpieczeństwa konspiratorom. „Strażą” Okręgu WiN Rzeszów kierował Kazimierz Dziekoński („Bruno”).

Zgodnie z decyzją Łukasza Cieplińskiego pierwszym prezesem Okręgu WiN Rzeszów został Adam Lazarowicz („Aleksander”). To właśnie on przygotował największą akcję propagandowo-informacyjną, którą prowadzono w okresie referendum „ludowego” w czerwcu 1946 r. Za pomocą tysięcy ulotek wzywano do głosowania dwa razy „nie”, raz „tak”. Sprawie referendum poświęcono specjalny numer „Ku Wolności”.

Działacze WiN starali się też przeciwdziałać próbom fałszowania wyników głosowania przez komunistów. Podjęte akcje potwierdziły możliwości organizacyjne Okręgu WiN Rzeszów, a zarazem jego duży wpływ na społeczeństwo. Blisko 40% głosów w województwie rzeszowskim oddano odpowiednio do wezwań WiN. Latem i jesienią 1946 rzeszowski WiN przeprowadził „Akcję O”, to jest „odpluskwianie”. Jej celem była propaganda wymierzona w działaczy PPR, funkcjonariuszy UB. Pierwszy rok istnienia Okręgu WiN Rzeszów cechował się sporym rozmachem działań organizacyjnych. Na wiosnę 1946 cały Okręg WiN Rzeszów liczył około 1400 ludzi, a rzeszowska, najsilniejsza rada powiatowa, miała 264 członków. 

Stany te zaczęły jednak maleć po referendum „ludowym”. Z pracy w WiN wycofywali się ludzie zagrożeni aresztowaniem. W październiku 1946 r. Rzeszowszczyznę musiał opuścić Lazarowicz; odszedł do Wrocławia. Nowym prezesem Okręgu WiN Rzeszów został Bronisław Wochanka („Andrzej”). Pod jego kierownictwem przygotowano następną wielką akcję propagandowo-informacyjną WiN; tym razem związaną z wyborami do sejmu ustawodawczego.

Tymczasem terror ze strony UB wymusił redukcję winowskich szeregów i „głębsze” zakonspirowanie struktur okręgu. Nie bez znaczenia okazała się kolejna amnestia ogłoszona przez komunistów i wezwania do ujawniania się ludzi podziemia.
W maju 1947 r. prezesurę okręgu objął Władysław Koba („Tor”). Jego głównym zadaniem było ograniczenie groźby kolejnych aresztowań. Nadto próbował skupić w WiN ludzi o „wartościach intelektualnych” (nauczycieli, księży, prawników), a nawet powołać przy okręgu „radę doradczą” (czyli grono doradców-fachowców spoza konspiracji). 

W czerwcu 1947 r. podjęto prace nad programem WiN na okres działalności jawnej. Niestety, podczas kolejnej fali aresztowań  w lipcu 1947 r. bezpieka ujęła kilkudziesięciu działaczy Rzeszowskiego Okręgu WiN. We wrześniu 1947 r. funkcjonariusze UB aresztowali Władysława Kobę. Do lata 1948 na terenie województwa przetrwały jedynie małe grupy konspiratorów WiN. Większość z nich została również rozbita przez UB i MO.

Działalność Okręgu WiN Rzeszów miała swoją tragiczną puentę. Ośmiu konspiratorów zostało straconych w więzieniu na zamku w Rzeszowie na podstawie wyroków sądów wojskowych: Jan Huczek, Józef Krzywonos, Jan Prędkiewicz, Jan Wawro, Tadeusz Pleśniak, Władysław Koba, Leopold Rząsa, Michał Zygo. Kilkunastu stracono w Warszawie i we Wrocławiu (pośród nich siedmiu przedstawicieli Zarządu Głównego WiN z Łukaszem Cieplińskim na czele). Na skutek śledztwa, więzienia oraz podczas obław UB życie straciło kilkudziesięciu innych winowców (np. Fabian Waltoś zastrzelony 30 maja 1947 r. w podrzeszowskim Pogwizdowie; mjr Mieczysław Słaby, westerplatczyk, zmarły 15 marca 1948 r. w szpitalu więziennym w Krakowie; Emma Burówna zmarła w Fordonie 28 maja 1951 r.).

Czas jednak pokazał, że ani terror ze strony komunistów, ani też posługiwanie się przez nich obłudą i fałszerstwem nie zdołały unicestwić ideałów winowskiej konspiracji, a głoszone przez nich hasła „wolności i niezawisłości, głęboko wrosły w społeczeństwo”.

Grzegorz Ostasz

62.jpg (31.86 Kb)

63.jpg (35.33 Kb)

Adam Lazarowicz  - prezes Okręgu
WiN (1945 - X 1946)

Władysław Koba - prezes Okręgu
WiN Rzeszów (V 1947 - IX 1947)

64.jpg (38.02 Kb)Urodzony 3 VI 1893 w Dzikowcu.

Po ukończeniu II Gimnazjum w Rzeszowie rozpoczął studia prawnicze.

Od 1914 r. w I Brygadzie Legionów (ranny w bitwie pod Krzywopłotami).

Po kryzysie przysięgowym wcielony do armii austriackiej.

Od 1918 r. w Pułku Piechoty Ziemi Rzeszowskiej.

Ranny podczas kampanii ukraińskiej. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i Powstania Śląskiego.

Od 1921 r. oficer służby stałej w 17 pułku piechoty. Jako komendant Obwodu
WF i PW w Rzeszowie położył duże zasługi dla rozwoju ruchu strzeleckiego.

W 1934 r. przeniesiony na stanowisko dowódcy batalionu KOP w Czortkowie.

W 1939 r. był (w stopniu podpułkownika) kierownikiem Okręgowego Urzędu WF i PW w Lublinie i dowódcą Wołyńskiej Półbrygady Obrony Narodowej.

Dostał się do niewoli sowieckiej (obóz w Starobielsku).

Zamordowany wiosną 1940 r. w Charkowie.